In drie columns tracht Henkjan de Blaauw een bijdrage te leveren aan een verklaring voor wat er momenteel gaande is onze Westerse cultuur en met name in Nederland. Zich uitend in de opkomst van de PVV en de vorming van een rechts kabinet.

In de eerste column geeft hij uiting aan zijn grote verontrusting en verontwaardiging over de wijze waarop door de heer Wilders grote groepen mensen over een kam geschoren en (z.i.) daardoor gediscrimineerd worden.
In de tweede column gaat hij nader in op het fenomeen dat weer andere grote groepen Nederlanders zich scharen achter de PVV en haar gedachtengoed. Uit onderzoek blijkt n.l. dat velen niet op de PVV stemmen uit bezorgdheid over de vermeende Islamisering van Nederland. Er zijn dus andere redenen die deze kiezers tot hun keuze brengen. Henkjan tracht op een geheel eigen wijze vanuit de Wijsbegeerte van de Kwaliteit, met een volledig nieuw begrippenkader, de onderliggende verklaring te onderzoeken.
In de derde column werkt hij deze zienswijze verder uit en blikt vooruit op de toekomst. Kan er met dit nieuwe begrippenkader iets gezegd worden over toekomstige ontwikkelingen?

Hij is er nooit geweest. Dat ter geruststelling. Die opstand is namelijk een emotie, voortkomend uit het innerlijk van de mens die zich tekort gedaan voelt en/of tekort gedaan is. En dat zijn er nogal wat in onze maatschappij.

Ik denk dat wie bij zichzelf te rade gaat en de moed opbrengt om aan eerlijke, diepgaande zelfreflectie te doen, er niet aan ontkomt te erkennen dat die emotie van ‘zich tekort gedaan voelen’ bij tijde en wijle een rol speelt in het leven.
Die constatering helpt om eventueel niet met een arrogant vingertje te wijzen naar degene die nu zo nadrukkelijk, samen met vele anderen (20% van de volwassen bevolking) deze stem van ‘zich tekort gedaan voelen’ laat horen, op een wijze die ongeveer 60% van de volwassen bevolking afwijst.
De overige 20% ? Die kijkt de kat uit de boom en maakt pas een keuze als het duidelijk is naar welke kant de heersende stroming gaat.
 

Tijd van onbehagen

Hortend en stotend wordt dit groepsproces der horden ( ‘een ongeordende, rumoerige massa mensen’ volgens van Dale) de laatste 10 tot 15 jaar zichtbaar op een manier die we in de Nederlandse politieke verhoudingen na WO2 niet kenden. Niet voor niets schreef de filosoof Ad Verbrugge reeds in 2004 zijn filosofische essays over een cultuur op drift: Tijd van onbehagen (uitg. Sun). Een weerslag van een proces dat al tientallen jaren als een kankergezwel de samenleving van binnenuit bedreigt.
En aangezien kanker een van de meest voorkomende ziektes is in onze samenleving, weten we allemaal dat de neiging ons niet vreemd is om te ontkennen dat er iets niet goed is in ons lichaam. Hebben de uitslagen van talrijke onderzoeken die ons vertellen dat Nederland steeds bij de top vijf staat in de wereld als het gaat om geluksgevoelens - het beste land om je kind op te voeden, gezondheidszorg, gemiddeld inkomen etc. – te maken met dat ontkenningsmechanisme ?
Ad Verbrugge schreef (pag.73): 'Ieder uitwendig systeem moet worden geleefd en bezield door feitelijke mensen en is daarmee vatbaar voor verval en corruptie, zeker wanneer deugdelijke vorming uitblijft.'
 

Geert Mak

Maar ook anderen hebben op hun eigen wijze getracht woorden te vinden voor dat gevoel van onbehagen. Het is nog niet zo lang geleden dat er een krachtige polemiek ontstond in de Nederlandse goegemeente van opiniemakers, waaraan ook Geert Mak een steentje bijdroeg met zijn essay: Gedoemd tot kwetsbaarheid (2005, uitg. Atlas).
Zijn analyse sloot aan bij mijn eigen analyse, die er kort gezegd op neerkomt dat de meest ernstige bedreiging ontstaat wanneer de mens zijn gevoel als enige maatstaf gaat gebruiken bij het beoordelen van de werkelijkheid om hem heen. Feiten doen er dan niet meer toe.
Mak verwees in zijn pamflet o.a. naar de ontwikkelingen in Servië in de jaren 80/90: 'Daarbij hoorde ook een nieuwe taal, een nationalistisch jargon, waarin iedere twijfel en nuance was uitgesloten, waarin alles was teruggebracht tot gevoel en saamhorigheid, waarin alles wat ingewikkeld was herleid werd tot vaste slogans, waarin zoeken en nadenken niet meer bestond.' (pag. 58)
Aanvullend daarop citeerde hij nog de Duitse romanist Victor Klemperer: 'Woorden kunnen nietige stukjes arsenicum zijn; ze worden ongemerkt ingeslikt en lijken geen uitwerking te hebben, maar na enige tijd is de gifwerking er toch.' (pag. 59).
Ook hier zien we de analogie ten opzichte van het ziektebeeld kanker. Pas als dat ziektebeeld zich aan ons toont, worden we ons er bewust van en vragen we ons af hoe die cellen zich zo ongeremd hebben kunnen delen dat ze de gezonde cellen aantasten.

Rancuneleer

Maar de heldere analyse van waarom grote groepen mensen in toenemende mate het gevoel als belangrijkste maatstaf gaan hanteren bij beoordeling en handelen, ontbrak tot nu toe voor mij. Totdat ik op de website van NRC Handelsblad de column van Henk Hofland las met de titel 'Helemaal gek maken.'
Hofland schreef o.a. :
'Dat komt doordat Wilders en zijn geestverwanten op het ogenblik de enigen zijn die de enorme voorraad politieke energie van de rancune aanspreken.'
En verderop citeert hij Menno ter Braak, die in 1937 schrijft over de rancune als ‘een van de meest essentiële verschijnselen van onze cultuur.’
De theorie van onze opvoeding belooft dat iedereen recht heeft op alle cultuur; de praktijk van het dagelijks leven bewijst dat dit recht maar voor relatief weinigen valt te verwezenlijken. Dat maakt degene die zich tekort gedaan voelt hels. 'Hij wrokt omdat hij in de wrok althans de lust van de permanente ontevredenheid beleeft.' (cursivering Ter Braak).

Grondoorzaak

De zin “De theorie van onze opvoeding belooft dat iedereen recht heeft op alle cultuur; de praktijk van het dagelijks leven bewijst dat dit recht maar voor relatief weinigen valt te verwezenlijken” springt er voor mij in dit verband uit als een poging om de onderliggende oorzaak van deze verschijningsvorm van deze beweging te duiden. Graag neem ik aan dat in het tijdsgewricht van ongeveer de laatste 10 jaar in toenemende mate de wrok, de racune een belangrijke emotie is bij de keuze bepaling voor een politieke partij ( in dit geval de leider).
Dat blijkt ook uit een recent onderzoek door het Hilda Verwey-Jonker instituut in opdracht van het Instituut voor Multiculturele vraagstukken ‘Forum’. Onderzoeker Hans Boutelier zei op de website van het dagblad Trouw ( 28 september 2010) het volgende daarover: “De rancune had ik verwacht, maar niet dat deze zo’n sterke rol zou spelen. Het ressentiment is diep geworteld. Deze kloof is niet zo snel te dichten. Hoe dat moet? Om eerlijk te zijn, we
zouden het niet zo gauw weten.”

Machteloosheid

Deze constatering van machteloosheid is kenmerkend voor de reacties van al diegenen diezich de laatste tien jaar zorgen hebben gemaakt over de groeiende onlust en onrust in de West Europese samenlevingen. In de volgende column tracht ik daarom met een geheel nieuw begrippenkader, vanuit de Wijsbegeerte van de Kwaliteit, de onderliggende oorzaak van de kloof tussen de hoofdcultuur en deze tegencultuur te beschrijven.

Henkjan de Blaauw