De Helderheid in Utrecht is een centrum voor (d.w.z. tegen) alledaagse verslavingen als alcohol en roken. Spil ervan is Erik Stofferis. Hoe met cliënten wordt omgegaan en waarom de aanpak werkt, legt hij uit aan Christa van Kan.

Interview met Erik Stofferis

Een aantal jaren geleden stond er een foto in de Volkskrant van een groepje stakende werknemers uit de verslavingszorg. Vrijwel iedereen stond te roken.

Typerend. Heel kenmerkend voor de reguliere verslavingszorg. Er is een kloof tussen de cliënt en de behandelaar. De eerste moet vooral aan zichzelf werken en de behandelaar blijft buiten schot. De verslaving wordt vooral als fysiek verschijnsel aangepakt.

Dus je vindt het belangrijk dat de behandelaar ook naar zichzelf kijkt?

De kern van de verslavingsproblematiek ligt in de ziel. Je moet de cliënt daar kunnen raken. Daartoe moet je als begeleider ook in je eigen diepte kunnen en durven afdalen. De reguliere zorg vraagt mensen die vooral heel nuchter zijn en sterk in hun schoenen staan; voor zoiets vaags als de ziel is geen ruimte. Maar de oplossing van problemen ligt in de wijsheid van de eigen ziel besloten. Als begeleider help je mensen om contact te maken met die wijsheid. Je staat naast hen, je stimuleert hen.

In je boek ‘De Grote Verdoving’ schrijf je dat verslaving eigenlijk een maatschappelijk probleem is en onderdeel van het systeem.

Onze hele maatschappij is gericht op prestatie, op materiële ontwikkeling. In de gehele structuur, ja zelfs in de planning op politiek niveau, wordt uitgegaan van 10 % dropouts. Mensen die niet mee kunnen komen, dus die verslaafd zijn of zich op een andere manier in de marges van de samenleving bevinden. Daar wordt zelfs geld voor gereserveerd, het is inherent aan de inrichting van onze maatschappij, aan de richting die men in is geslagen. Zolang alles in dienst staat van ‘hebben en doen’, zal alles wat met ‘zijn’ te maken heeft van ondergeschikt belang blijven en als zweverig bestempeld worden. Als mensen alleen maar medicijnen krijgen, hebben ze niet de mogelijkheid om door hun weerstanden heen te gaan. Die gelegenheid om te groeien wordt hen dan ontnomen.

Wij stimuleren mensen om weer op weg te gaan, om door de pijn heen te gaan. Alle begeleiders hier kennen die weg, want iedereen is door eigen ervaringen bekend met wat verslaving is.

Ik ben zelf die weg ook moeten gaan, ben aan alcohol verslaafd geweest. Ik was een van die uitvallers. Of misschien wilde ik wel niet meedoen, me niet conformeren, en was dat mijn manier om te ontsnappen.

Wat was voor jou dan het moment dat je besloot om te veranderen?

Op een gegeven moment stond ik met mijn rug tegen de muur. Dreigde mijn baan te verliezen vanwege mijn probleem met drank. Ik ben toen cursussen gaan doen op het gebied van ontwikkeling en door een van die cursusleiders werd ik echt geraakt. En daar gaat het om: iets in mij werd aangeraakt en dat opende de weg.

'Khalifa is mijn gids door de Sahara, die weet waar we naar toe hebben te gaan. Ik kan alleen maar volgen en me overgeven aan de immense stilte. De leegte en ruimte ontmantelen na enkele dagen zelfs mij diepste gedachten en aannames. Het zand is niet meer buiten te houden, het komt overal. Ik geef me er aan over.'

Waarin verschilt jullie aanpak van andere alternatieve hulpverlening, zoals bijvoorbeeld die van het antroposofische Arta? Jullie bieden voor alcoholverslaving een training van twee en een halve dag. Dat is kort vergeleken bij de trajecten van Arta die soms maanden duren.

Ik ben bekend met Arta en daar doen ze goed werk. Net zoals de AA trouwens. Wij sturen ook mensen naar Arta door en dat zijn vooral mensen die veel meer nodig hebben. Mensen die huis en haard kwijt zijn, die hun leven opnieuw moeten opbouwen. Daar is Arta een goede plek voor, een veilige haven. Maar het merendeel van de mensen met een verslavingsproblematiek heeft nog een context, een huis en een baan, en die kun je aanspreken op hun volwassenheid. Voor hen is dat soort veiligheid niet nodig.

Soms denken mensen dat ze alles kunnen achterlaten en zich laten opnemen en dat het dan wel goed komt, maar dan nemen ze geen verantwoordelijkheid voor hun eigen ontwikkeling. Ze hebben het in hun eigen levensomgeving te doen.

Komen hier dan vooral hoger opgeleiden, mensen die meer met verborgen vormen van verslaving te maken hebben?

Er komen hier mensen uit alle lagen van de samenleving. We stellen ook alleen als voorwaarde dat ze tijdens de cursus niet drinken of gebruiken. Tijdens de intake kijken we wel of er geen sprake is van een ernstige psychische stoornis, maar anderszins zijn er geen belemmeringen. Wij vragen ze wat ze nu eigenlijk willen in dit leven. Wat kom je hier op aarde doen?

Hoe krijg je mensen zover dat ze daar echt over na willen denken?

We zijn van het begin af aan heel confronterend. We gaan meteen recht naar binnen. Bovendien zijn alle mensen die bij De Helderheid werken uit eigen ervaring bekend met alle smoesjes en uitvluchten. Die worden daardoor gauw ontkracht. We schudden mensen wakker en het eerste waar we naar kijken is naar hoe het komt dat ze verstrikt zijn geraakt in hun verslaving. Sommige mensen hebben hier totaal geen inzicht in. Onvermijdelijk kom je dan met de zelfbeelden in aanraking die ten grondslag liggen aan de greep die de verslaving heeft gekregen: ik ben waardeloos, ik kan niets, ik ben niet geliefd. Daar gaan we mee aan het werk. Dan kun je gaan werken met zielenkwaliteiten.

Wat voor technieken gebruiken jullie daarbij?

Van alles. Lichaamswerk, oefeningen gebaseerd op het enneagram, opstellingen, visualisaties. Het vrijmaken van de essentiële kwaliteiten van de mens is de basis van waaruit ik werk. Inherent hieraan is het vertrouwen in het zelfhelende, regenererende vermogen van de ziel. Wil je met deze groep mensen kunnen werken, mensen die zichzelf eigenlijk hebben opgegeven, die door de samenleving zijn opgegeven, dan moet je een eigen inspiratiebron hebben waar je je steeds weer aan kunt laven. Voor mij is dat het Diamond Logos werk van A.H. Almaas.

Verslaving is ook een vorm van zoeken naar het hogere, alleen op de verkeerde manier. Mensen hopen via een snelle route iets daarvan te vinden, maar vinden het op die manier niet.

Gezien het aantal mensen dat hier komt en met succes hun leven weer oppakt, loopt De Helderheid goed. Wat is voor jou een logische volgende stap?

We zijn onlangs benaderd door Shell Nederland om een programma voor hun medewerkers te ontwikkelen om Shell rookvrij te maken. Voor zulke zaken zetten we ons graag in.

Zou je ook programma’s willen ontwikkelen voor jongeren? Zij moeten zich tenslotte ook teweer stellen tegen allerlei vormen van verleiding.

Nee. Jongeren hebben zonder meer mijn hart, maar als het gaat om verslaving dan moet je de ouders aanpakken. De omgeving moet het goede voorbeeld geven. Onlangs zag ik in een blad voor jongeren een fotoreportage over hoe gezinnen hun avondmaaltijd gebruiken. Bijna op alle foto’s dronken de ouders wijn of bier. Daar begint het dus.

http://www.helderheid.nl
http://www.christavankan.exto.nl/