Valt er over dat onderwerp iets zinnigs te zeggen, of is het een kwestie van 'your guess is as good as mine' ? Sterrenliefhebber Jacques de Hooge geeft zijn visie.

Wat is leven eigenlijk? Met het weggooien van een oude computer heb ik weinig moeite, maar een minuscuul vliegje dat over het toetsenbord loopt, laat ik leven. Omdat het tot lijden in staat is. Het heeft bewustzijn, denk ik. Zij het misschien niet zoveel als onze kat, die het zichtbaar naar z'n zin heeft als hij op de verwarming ligt. Als ik hem aankijkt, kijkt hij terug. Soms als ik buiten naar de sterrenhemel staar, komt de gedachte op dat ook daar wordt teruggekeken, vanaf vele plekken. Ieder op z'n eigen bolletje:

Is daar iemand?
 

Nog geen veertig jaar geleden ging bijna iedere wetenschapper er vanuit dat het leven op aarde ontstaan is door chemische reacties in warme getijdenpoelen, mogelijk onder invloed van blikseminslagen. Als men zich afvroeg of ergens anders in het heelal ook leven was, dan bedoelde men: is op andere plekken ook leven ontstaan, onafhankelijk van het leven op aarde. Dat het leven zich van planeet tot planeet zou kunnen verspreiden, werd voor onmogelijk gehouden. Tegenwoordig zijn er wetenschappers, zoals de Australiër Paul Davies, die menen dat het waarschijnlijk is dat sporen van bacteriën via meteorieten van planeet naar planeet getransporteerd worden.
Let wel: zijn stelling is niet alleen dat het kan, maar ook dat het op grote schaal gebeurt en een klein deel van die sporen de inslagen overleeft. Als de omstandigheden op de betreffende planeet gunstig zijn, kan het leven daar vervolgens tot ontwikkeling komen. Als dat klopt dan is de kans op het bestaan van buitenaards leven groot.

Ondanks de gemeenschappelijke oorsprong hoeft dit leven helemaal niet op aards leven te lijken. In geïsoleerde gebieden op aarde blijken sterk afwijkende levensvormen voor te komen, en zelfs de basischemie van het leven is vatbaar voor verandering: Fosfor blijkt volgens een recente ontdekking vervangen te kunnen worden door arsenicum, als de omgeving daar rijk aan is.
Als het basismechanisme voor evolutie (DNA, RNA, eiwitten) eenmaal in een organisme aanwezig is, kan het onder invloed van mutaties en selectiedruk alle kanten op. Inclusief aanpassing van dat basismechanisme zelf. Zelfs als leven elders in het heelal niet onafhankelijk ontstaan is, kan het zich dus ontwikkelen in richtingen die sterk afwijken van wat we gewend zijn.

Eigen soort eerst

Toch zoekt een organisatie als NASA voornamelijk naar leven dat lijkt op wat we op aarde kennen. Gezocht wordt naar planeten met vloeibaar water, desnoods onder de oppervlakte, en naar gassen als methaan en zuurstof. Dat is op zich niet zo raar. Je moet tenslotte ergens beginnen en starten op bekend terrein ligt voor de hand. Zoeken naar leven in een totaal onbekende vorm is lastig. Alleen al het definiëren van het begrip leven stuit dan op grote problemen. Nu is een definitie niet veel anders dan de kunstmatige afgrenzing van een deelgebied in een zee van alle dingen die zijn, maar het is bij het samen zoeken wel handig als je het er een beetje over eens bent waar je naar zoekt.

Buitenaards leven dat mij het meest zou interesseren is bewust leven, een lokale accumulatie van orde, informatie en bewustzijn, gedragen door materie.
Van orde weten we dat die niet uit de lucht komt vallen. Volgens de tweede hoofdwet van de thermodynamica is de totale hoeveelheid (wan)orde in het heelal – gezien als afgesloten systeem - constant. De ordening die in leven tot uitdrukking komt, was dus altijd al deel van het heelal.
Informatie, de tweede grootheid, gaat altijd over een context en komt dus ook niet uit de lucht vallen. De informatie in een diersoort gaat over de selectiedruk van de omgeving die deze diersoort in z'n ontwikkeling tegenkwam, en over hoe die soort daar een mouw aan paste door op bepaalde toevallige mutaties verder te borduren.
Tenslotte bewustzijn. Komt dat wel uit de lucht vallen? Of is het zoals, sommige filosofen zeggen, een "emerging property"; een eigenschap die opduikt als gevolg van een samenstelling van andere eigenschappen, zoals de natheid van water? Ik denk het niet, maar uit de lucht vallen komt het ook niet. Misschien wordt bewustzijn, net als informatie, opgenomen uit de omgeving tijdens de ontwikkeling van een soort. Misschien is het daarom niet mogelijk een bewuste machine te maken. Die kan hoogstens in wisselwerking met z'n omgeving ontstaan, maar dan is het geen machine meer, maar een levend wezen.

Is materie noodzakelijk ?

Eén aspect van mijn definitie van leven-dat-mij-interesseert heb ik nog achterwege gelaten: "gedragen door materie". Is het een noodzakelijk aspect? Wat is materie eigenlijk? Licht bestaat uit fotonen met massa, maar is het materie? Zouden er wezens zijn die alleen uit fotonen bestaan, licht dus? Of alleen uit energie? Is dat dan ook leven? Wat mij betreft wel. En als het bewustzijn nu eens helemaal geen drager nodig heeft? Deze vraag treedt buiten de oevers van mijn bevattingsvermogen. Wat hem overigens nog niet onzinnig maakt.

Wetend van de rivier, nu terug naar de oever en naar de uitgangsvraag: Wat is de kans op het bestaan van buitenaards leven?
Ik vind Davies’ theorie plausibel en acht het waarschijnlijker dat buitenaards leven wel bestaat dan dat het niet bestaat. In cijfers: die kans is groter 50%.