Hieronder de drie recnte columns van Henkjan de Blaauw in één artikel. Over Geert Wilders, de wijsbegeerte van de Kwaliteit, het politieke midden, columnisten die the point missen en de vraag: What to do ?

Deel 1 De opstand der horden

Hij is er nooit geweest: die opstand. Dat ter geruststelling. Die opstand is n.l. een emotie en komt voort uit het innerlijk van die mens die zich tekort gedaan voelt en tekort gedaan is.
Of dat objectief gezien waar is doet er voor dat gevoel niet toe.
Iedereen heeft last van dit verschijnsel. Ik denk dat als iemand bij zichzelf te rade gaat en de moed opbrengt om aan eerlijke diepgaande zelfreflectie te doen hij of zij er niet aan ontkomt vast te stellen dat die emotie bij tijde en wijle een rol speelt in het leven. Die constatering helpt om eventueel niet met een arrogant vingertje te wijzen naar die anderen die nu zo nadrukkelijk hun stem laten horen door op een partij te stemmen die zich (schijnbaar) afzet tegen de gevestigde orde. 

Hortend en stotend wordt deze opstand der horden ( is ‘een ongeordende, rumoerige massa mensen’ volgens van Dale) de laatste 10 tot 15 jaar zichtbaar op een manier dat in de Nederlandse politieke verhoudingen na WO II niet eerder voorkwam.
Zoals de filosoof Ad Verbrugge reeds beschreef in 2004 in zijn filosofische essays “Tijd van onbehagen” (uitg.Sun) over een cultuur op drift.
Het is een doorwrochte analyse van een proces dat al langere tijd als een kankergezwel de samenleving van binnenuit lijkt te bedreigen. Aangezien kanker een van de meest voorkomende ziektes in onze samenleving is weten we allemaal dat de neiging om te ontkennen dat er iets niet goed is in ons lichaam, ons niet vreemd is. De vraag is, is het ook dit ontkenningsmechanisme dat de uitslagen beïnvloedt van talrijke onderzoeken die ons vertellen dat Nederland steeds bij de top vijf in de wereld staat als het gaat omgeluksgevoelens, het beste land om je kind op te voeden, gezondheidszorg, gemiddeld inkomen etc.?
Ad Verbrugge schreef verder (pag.73): “..ieder uitwendig systeem moet worden geleefd en bezield door feitelijke mensen en is daarmee vatbaar voor verval en corruptie, zeker wanneer deugdelijke vorming uitblijft.” 

Tijd van onbehagen

Ook anderen hebben op hun eigen wijze getracht woorden te vinden om vorm te geven aan dat gevoel van onbehagen. Het is nog niet zo lang geleden dat er een krachtige polemiek ontstond in de Nederlandse goegemeente van opiniemakers, waaraan ook Geert Mak zijn steentje bijdroeg met zijn essay: Gedoemd tot kwetsbaarheid (2005, uitg. Atlas).
Zijn analyse sloot aan bij mijn eigen analyse die er kort gezegd op neerkomt dat het grote alertheid vraagt wanneer de mens zijn gevoel als enige maatstaf gaat gebruiken om de werkelijkheid om hem heen te beoordelen. Feiten lijken er dan niet meer toe te doen. Hij verwees in zijn pamflet o.a. naar de ontwikkelingen in Servië in de jaren 80/90: “Daarbij hoorde ook een nieuwe taal, een nationalistisch jargon, waarin iedere twijfel en nuance was uitgesloten, waarin alles was teruggebracht tot gevoel en saamhorigheid, waarin alles wat ingewikkeld was, werd herleid tot vaste slogans, waarin zoeken en nadenken niet meer
bestond.” (pag. 58).
Aanvullend daarop citeerde hij nog de Duitse romanist Victor Klemperer: “Woorden kunnen nietige stukjes arsenicum zijn; ze worden ongemerkt ingeslikt en lijken geen uitwerking te hebben, maar na enige tijd is de gifwerking er toch.” (pag. 59).

Je zou kunnen zeggen dat dit citaat betrekking heeft op de wijze waarop Wilders zijn woorden kiest. Ik veronderstel dat die woorden en de onderwerpen waarop ze betrekking hebben, op dit moment algemeen bekend zijn.
Belangrijk blijft echter de vraag waarom die woorden zo gretig worden ingeslikt door grote groepen mensen, om met de woorden van Klemperer te spreken, met de uitwerking dat zij in zo grote getale zijn gaan stemmen op de PVV.

Rancuneleer

Veel is er over geschreven. Maar een bevredigend antwoord vond ik niet totdat ik op de website van NRC Handelsblad de column (10-03-2010) van Henk Hofland las met de titel: ‘Helemaal gek maken’. Hij schreef o.a. :
”Dat komt doordat hij [ Wilders] en zijn geestverwanten op het ogenblik de enigen zijn die de enorme voorraad politieke energie van de rancune aanspreken.”
En verderop in zijn column citeert Hofland Menno ter Braak wanneer die in 1937 schrijft: ” Het gaat om de rancune, als een van de meest essentiële verschijnselen van onze cultuur”.
De theorie van onze opvoeding belooft dat iedereen recht heeft op alle cultuur; de praktijk van het dagelijks leven bewijst dat dit recht maar voor relatief weinigen valt te verwezenlijken. Dat maakt degene die zich tekort gedaan voelt hels. "Hij wrokt, omdat hij in de wrok althans de lust van de permanente ontevredenheid beleeft.”

De zin “De theorie van onze opvoeding belooft dat iedereen ………maar voor relatief weinigen valt te verwezenlijken” springt er voor mij in dit verband uit als een poging om de onderliggende oorzaak van deze verschijningsvorm, van deze protestbeweging, te duiden. De vraag is echter of het met deze duiding te maken heeft.

Machteloosheid

Voorlopig neem ik aan dat de wrok, de racune, een belangrijke emotie is die momenteel naar voren komt bij de motivatie om op een politieke partij als de PVV te stemmen. Dat blijkt ook uit een recent onderzoek door het Hilda Verwey-Jonker instituut in opdracht van het Instituut voor Multiculturele vraagstukken ‘Forum’. Onderzoeker Hans Boutelier zei op de website van het dagblad Trouw ( 28 september 2010) het volgende daarover: “De rancune had ik
verwacht, maar niet dat deze zo’n sterke rol zou spelen. Het ressentiment is diep geworteld. Deze kloof is niet zo snel te dichten. Hoe dat moet? Om eerlijk te zijn, we zouden het niet zo gauw weten.”

Deze constatering van machteloosheid is kenmerkend voor de reacties van al diegenen die zich de laatste 10 jaren zorgen hebben gemaakt over de groeiende onlust en onrust in de West Europese samenlevingen. Hieronder tracht ik daarom een antwoord te vinden op de constatering van o.a. Hans Boutelier dat hij niet zo gauw zou weten hoe die kloof snel te dichten is.

Deel 2 De Wijsbegeerte van de Kwaliteit

Hierboven heb ik duidelijk willen maken dat de uitspraken en opvattingen van Wilders in mijn ogen zeer afkeurenswaardig zijn. Vandaar ook het woord 'horden' in de titel.
Nu wil ik het gegeven dat zoveel mensen op de PVV hebben gestemd, plaatsen in het perspectief van een nieuw begrippenkader van de ‘Wijsbegeerte van de Kwaliteit.’ Ik introduceer daarbij 2 belangrijke begrippen: Dynamische Kwaliteit en statische Kwaliteit. (NB: De kleine letter s van statische is geen vergissing)

Verandering

De samenleving is wereldwijd op alle levensterreinen (economie, levensovertuiging, onderwijs, wetenschap, rechtspraak, bestuur, gezondheidszorg, etc.) enorm aan het veranderen. Iedere burger ervaart dit persoonlijk in de eigen leefomgeving en kan van ontwikkelingen elders ieder moment kennis nemen. Was de (informatie)horizon vijftig jaar geleden voor het overgrote deel der mensheid beperkt, nu komt de informatie uit alle uithoeken van de wereld de huis-, werk- en slaapkamer binnen.
Nog niet eerder veranderde er in de volle breedte van deze levensterreinen in één generatie zo veel. De grondslagen op basis waarvan de mens binnen de context van de cultuur zijn opvattingen over en gedrag in de wereld bepaalt – paradigma - verschuiven gemerkt en ongemerkt. Zoals de paradigmaverschuiving van platte naar ronde aarde een totaal andere grondslag opleverde op basis waarvan de cultuur zich verder ontwikkelde, zo maken wij nu een ander soort verschuiving mee.

Mobiliteit

De wereld doet zich aan ons voor in een eindeloze vloed puzzelstukjes waarvan we graagzouden wensen dat ze allemaal op de een of andere manier in elkaar passen. Tot voor kort (we nemen het einde van WOII als een piketpaaltje) konden de meeste mensen deze illusie overeind houden. God en vaderland waren onbetwistbaar. Eigen huis en haard waren ingebed in een slechts langzaam veranderende werkelijkheid. Deze vorm, een traag verlopende evolutie in de werkelijkheid, noemen we een statische maatschappij. Eeuwenlang heeft de
mens in zo’n maatschappij kunnen leven, op basis van min of meer vast omschreven wetten en tradities.
En dan opeens komen er na WO II in die statische patronen in toenemende mate enorme versnellingen/veranderingen. Vonden die veranderingen eerst en vooral plaats in stedelijke gebieden (de culturele uitstraling van New York is daar een goed voorbeeld van); gaandeweg nam die stedelijke = dynamische uitstraling bezit van het statische platteland.
Een goed voorbeeld van die dynamische invloed is de enorm toegenomen mobiliteit. Het gevolg van dit economisch bepaalde gedrag is dat de Westerse mens zijn identiteit niet meer ontleent aan de plaats waar hij is geboren en opgegroeid (familie, buurt). In toenemende mate zoekt deze mens de eigen identiteit vooral in zichzelf (kenmerk van toenemende individualisering en psychologisering). Het verschijnsel is niet nieuw, echter de mate waarin het de laatste 20 jaren in toenemende mate plaats vindt, mag explosief en grootschalig worden genoemd.
Daarnaast is deze beweging/mobiliteit niet meer beperkt tot een land; ze overschrijdt momenteel alle Europese nationale grenzen en die van andere continenten en culturen. Deze mobiliteit is een kenmerkende factor voor een dynamisch patroon.

Reactie

Deze verandering binnen een samenleving kan alleen plaats vinden wanneer de overgrote meerderheid van de leden van die samenleving deze verandering aanvaardt. Echter, dat kun je niet met elkaar vooraf theoretisch bespreken. Veranderingen moet je leven en daar is tijd voor nodig. Pas na verloop van tijd kom je er achter wat dit voor jou als individu te betekenen heeft.
We zien nu dat de minst verstedelijkte gebieden in de Westerse samenleving, met een hoge mate aan welvaart en nog steeds dominante statische patronen, heftig reageren op de invloed van de dynamische invloeden. Niet voor niets zien we die reactie in landen als Denemarken, Oostenrijk en Zweden (met relatief weinig verstedelijkte gebieden) waar de zetelverdeling in het parlement zichtbaar maakt (PVV-achtige partijen) wat er in de samenleving leeft.

In Nederland blijken PVV stemmers vooral uit de van oudsher conservatieve
plattelandsgebieden (statische patronen) te komen. Hun gemeenschappelijke ‘protestthema’ blijkt niet zozeer de weerstand tegen de Islam te zijn (zo blijkt uit onderzoek), maar meer het feit dat ze zich stelselmatig niet gehoord en gezien voelen. Ze ervaren dat hun statische Kwaliteit, waaraan ze hun identiteit en dus hun gevoel van veiligheid ontlenen, onder druk gezet wordt door de Dynamische Kwaliteit. Dat blijkt ook uit het langdurige onderzoek (1997-2009) dat is verricht door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De resultaten daarvan zijn op 11 oktober j.l. bekend gemaakt. Limburgers bijvoorbeeld blijken relatief weinig vertrouwen te hebben in de medemens en de politiek.
Hoogleraar Smeets concludeert dat een grote sociaal economische achterstand in combinatie met vergrijzing een grote rol speelt bij de afnemende sociale samenhang! Hoogleraar Jan Latten van hetzelfde instituut concludeert dat de bevolking in achterstandsgebieden buiten de grote steden, de binding met en het vertrouwen in een snel veranderende wereld kwijt is! Duidelijker kan de behoefte aan statische Kwaliteit niet tot uitdrukking gebracht worden.
 

Geen oog, geen zicht

Terugkerend thema is het verwijt dat de oude partijen geen oog hebben voor deze afnemende samenhang, waar de niet-dynamische mens - naast de behoefte aan welvaart - zo’n enorme behoefte aan blijkt te hebben. Zo zei professor Annelies van Bronswijk daarover het volgende op haar weblog: “De groei van de PVV aanhang laat wel zien waar de gevestigde orde de steken laat vallen.”
Dat die zogenaamde gevestigde orde die steken laat vallen, valt te begrijpen, omdat voor het bovengenoemde verschijnsel tot nu toe geen adequate taal, geen begrippenkader bestaat en daardoor dus geen zicht op de onderliggende oorzaak. De emoties (de buitenkant) achter het verschijnsel van de protestthema’s worden opgepikt, maar de kern van het verschijnsel, de behoefte aan statische Kwaliteit, wordt door het ontbreken van een nieuw verklarend begrippenkader niet gezien. Ook de betrokkenen zelf ( de PVV stemmers en mogelijk ook een deel van de SP stemmers) kunnen er om die zelfde redenen geen juiste woorden voor vinden.
Zij haken daarom op basis van hun emoties (gevoelde bedreiging van hun statische patronen) aan bij diegene die zich het meest profileert met zijn verzet tegen de in hun ogen enorme invloed van de Dynamische Kwaliteit. Deze DK wordt, niet ten onrechte, geassocieerd met het vooruitgangsdenken en de vertegenwoordigers daarvan: de intellectuelen. Dat zijn diegenen wier mens- en kosmopolitisch wereldbeeld voortkomt uit de invloed van de Dynamische Kwaliteit.

Om alle misverstanden aangaande dit begrip de intellectuelen uit de wereld te helpen: mijn oma, geboren en opgegroeid in een klein dorpje in de 19e- 20e eeuw in Oost-Groningen, zonder formele scholing, was een intellectueel. Zij liet zich leiden, dat bleek uit al haar uitingen en keuzes door Dynamische Kwaliteit. Daar tegenover staat dat er formeel (hoog) geschoolde mensen zijn die zich het beste thuis voelen bij statische Kwaliteit.

Aanhaken

Uit onderzoek blijkt dat de groep kiezers die zich laat leiden door statische Kwaliteit enorm in beweging is. Deze groep haakt dan weer bij de ene en dan weer bij een andere partij aan. Voorwaarde voor die keuze lijkt te zijn dat die partijen, en dan vooral hun leiders, met slogans werken die geen associatie met het genoemde intellectualisme oproepen. Sterker, zich daar juist tegen afzetten. Niet voor niets worden deze leiders vaak populisten genoemd. ‘Aanhaken’ is het juiste woord, omdat de kiezer zich bij zijn keuze voor die partij vooral laat leiden door de worsteling met zijn (bedreigde) gevoelens van veiligheid, geborgenheid en identiteit, en niet door zijn principes. Hij zoekt vooral steun bij een leider die zijn boosheid begrijpt. Die leider is zelf ook boos, valt de bestaande orde aan en geeft kiezers daarmee een ‘thuis-gevoel’. Dat dit een illusie is (nimmer kun je je thuis voelen buiten jezelf) bleek heel duidelijk toen Jan Marijnissen van de SP stopte met zijn gezichtsbepalend werk.

Intellectuelen

Degenen die met deze hierboven genoemde gevoelens leven die ik samenvat met het begrip statische Kwaliteit, keren zich tegen de vertegenwoordigers van de Dynamische Kwaliteit, de zogenaamde intellectuelen. Deze worden door hen in het politieke krachtenveld ter linkerzijde gesitueerd. Niet voor niets zei Wilders bij de presentatie van het regeerakkoord - met een voor Nederlandse politieke verhoudingen ongekende emotionele felheid - dat Cohen, Halsema en Pechtold nu geen invloed meer zouden hebben. Hij speelde hiermee op de man en niet op de bal. Zelfs (of juist) op dit formele moment van triomf kwam de agressie (rancune) naar voren. Het komt hem goed uit te vergeten dat vertegenwoordigers van de Dynamische Kwaliteit ook centrumrechts van het politieke spectrum te vinden zijn (denk aan de heren Klink, Winsemius, Wijffels, Weisglas, Hirsch Ballin, de Jong, van Agt etc.).
 

Dynamische Kwaliteit

Dynamische Kwaliteit kan niet geassocieerd worden met politiek, laat staan met een politieke kleur. Zij staat los van iedere cultuur. Niet de indeling subject en object, maar die in statisch versus Dynamisch is de elementaire onderverdeling van de werkelijkheid. Toen A.N.Whitehead schreef dat ‘de mensheid wordt voortgedreven door een vaag besef van dingen dat te obscuur is voor de bestaande taal’, had hij het over Dynamische Kwaliteit. 

“Dynamische Kwaliteit is de bron van alle dingen, volmaakt eenvoudig en altijd nieuw”, stelt Robert M. Pirsig in zijn boek Lila. Hij schrijft: “Het is een zelfstandige morele kracht zonder vast omschreven patronen. Het enige waarneembare goede daarin is vrijheid en het enige waarneembare kwaad is de statische kwaliteit zelf, te definiëren als elk patroon van eenzijdig vastgelegde waarden dat de voortgaande vrije kracht van het leven probeert te omvatten en te doden. Zij is oud en complex en ontstaat in het kielzog van de Dynamische Kwaliteit. Zij omvat altijd een element van herinnering. Goed is daarbij wat overeenkomt met een bestaand patroon van vastgestelde waarden en waarde-objecten. Recht en wet zijn identiek. De statische moraal kent vele helden en schurken, veel liefde en haat, beloning en straf. De waarden veranderen niet vanuit zichzelf. Zolang ze niet worden gewijzigd door Dynamische Kwaliteit, blijven ze jaar in jaar uit hetzelfde beweren. Soms beweren ze het wat harder (huidige tijd – hjdb) een andere keer wat zachter, maar de boodschap blijft altijd gelijk.”

Achtergesteld

Daarom ook blijven de huidige politieke partijen die zich, al dan niet historisch bepaald, bekommeren om de ‘achtergestelden’ nu ook met lege handen staan. Zelfs de SP is sterk teruggevallen, na het aanvankelijke succes van 25 zetels, omdat er ook in die kringen, hoe integer en goedbedoeld de intenties en de uitwerkingen daarvan ook zijn, geen zicht is op de achterliggende oorzaken die er op dit moment werkelijk toe doen (zie mijn eerdere opmerking over de functie daarin van Jan Marijnissen).
Het gaat niet om een feitelijke materiële achterstelling die er toe leidt dat deze beweging zich zo manifesteert. Nederland (maar ook Denemarken en Zweden) scoort enorm hoog in statistieken waar het gaat om persoonlijk welbevinden van de burger. Dat wijst er op dat we te maken hebben met een fenomeen dat in deze tijd manifest wordt en op een autonome wijze (niet beïnvloed door de hoogte van de materiële welstand) deel uit maakt van de werkelijkheid.
Dat het blijkbaar niet gaat om materiële achterstelling - zoals in de jaren dertig
van de vorige eeuw - kan de reden zijn dat de politieke partijen die historisch gezien de belangen behartigen van de ‘materieel achtergestelden’, nu met lege handen staan. En zij niet alleen. Ook de sociaal liberalen in de VVD en D66 hebben het nakijken. De Dynamische Kwaliteit zit al een tijdje in de hoek waar de klappen vallen.

Begrippenkader

Kunnen de intellectuelen hier iets aan doen? Zolang hen het aan een begrippenkader ontbreekt dat de onderliggende oorzaak van deze beweging zichtbaar maakt, zal dat niet lukken. Allereerst dienen ze te beseffen dat het onjuist is om de PVV-kiezers over dezelfde kam te scheren als de leiding van de partij. Dat versterkt die beweging alleen maar in haar gevoel niet begrepen te worden. Een sterk onderscheid maken tussen de leiders en haar kiezers is m.i. in dit geval van groot belang.
Verder dienen zij zich te realiseren dat het leven niet alleen uit Dynamische Kwaliteit kan bestaan. Deze heeft geen blijvende kracht. Je vastklampen aan alleen DK, los van statische patronen, komt neer op het zich vastklampen aan de chaos. En niet voor niets wekt de huidige werkelijkheid die indruk. Vervolgens ontstaat een vicieuze cirkel: meer (gevoelens van) chaos leidt tot meer behoefte aan statische Kwaliteit.

Belangrijk is het te weten dat statische Kwaliteit een noodzakelijke stabiliserende kracht levert, die er voor zorgt dat het dynamische proces niet in verval raakt. Ofschoon DK, de kwaliteit van vrijheid en evolutie, de wereld waarin wij leven creëert, zorgen de patronen van statische Kwaliteit, de kwaliteit van de orde, voor de instandhouding van onze wereld.
Statische noch Dynamische Kwaliteit kan los van de ander bestaan. Er moet een spanning tussen deze twee krachten bestaan om de ontwikkeling van het leven voortgang te verlenen.
En, niet te vergeten, Kwaliteit kan niet bezeten worden.
 

Geen pleisters

We staan pas aan het begin van het zichtbaar worden van het gegeven dat iedere versnelling in de evolutie, iedere evolutiefase, een golf van problemen met zich meebrengt. En daartegen helpen geen ‘pleisters’; geen politieke beleidsplannen van welke signatuur dan ook. De vertegenwoordigers van de DK dienen zich te realiseren dat evolutie geen continue voorwaartse beweging is. Het is een proces van korte stapjes als bij een krik, waarbij er een voorwaartse, dynamische beweging plaats vindt via een nieuwe steile helling en zodra het resultaat geslaagd lijkt te zijn, moet de winst met behulp van een statische borgpen worden verankerd.
Anders gezegd, een dynamische stap vooruit is zinloos zolang er geen statisch patroon kan worden gevonden om die vooruitgang te vrijwaren voor een terugval in de condities die heersten voor deze stap werd gedaan.

Borgpen

Laten de intellectuelen begrijpen dat in het huidige versnellende tijdsgewricht veel mensen behoefte hebben aan een periode van statische Kwaliteit. De beweging (actie – reactie) die nu plaats vindt is daar een uitdrukking van. Het nieuwe kabinet zal waarschijnlijk antwoord kunnen geven op deze fundamentele behoefte bij grote groepen mensen. Behalve dat er forse bezuinigingen dreigen plaats te vinden zullen gewenste veranderingen (vanuit Dynamische Kwaliteit oogpunt gezien) geen doorgang vinden.
Dit kabinet (maar ook de vorige Balkenende kabinetten) kan beschouwd worden als de genoemde borgpen in de krik. Een pas op de plaats die kan leiden tot bezinning op de vraag of en in hoeverre de Dynamische Kwaliteit, die zo kenmerkend is geweest voor de laatste 50 jaren, niet even in de wachtkamer moet worden gezet.
Tenslotte wil ik eindigen met een voorbeeld. Opmerkelijk is (deze column was toen in grote lijnen reeds klaar) dat wethouder Asscher van Amsterdam in de uitzending van Pauw&Witteman (7/10/10), wanneer hij het heeft over de nieuwe kabinetsplannen, spreekt over de rancune van dit kabinet jegens de grote stad!!! Als er op doorgevraagd wordt wat hij ermee bedoeld heeft, komt dhr.Asscher er niet echt uit, maar aan alles merk je dat hij haarfijn aanvoelt dat het gaat om de rancune van de vertegenwoordigers van de statische Kwaliteit jegens Dynamische Kwaliteit.

Deel 3  Het midden

In deel 1 van dit artikel heb ik duidelijk willen maken dat de uitspraken en opvattingen van Wilders zeer afkeurenswaardig zijn. In de tweede column ging ik in op het verschijnsel ‘PVV-stemmers zijn proteststemmers'. Ik plaatste dit fenomeen in het perspectief van de Wijsbegeerte van de Kwaliteit, met de nadruk op begrippen als statische en Dynamische Kwaliteit.
 Hieronder wil ik die zienswijze verder uitwerken, mede om te onderzoeken of dit nieuwe begrippenkader kan helpen om iets te zeggen over toekomstige ontwikkelingen.

Stam

Alvorens daar op in te gaan, wil ik nog even stil staan bij het fenomeen Wilders en dit plaatsen in een breder perspectief in de tijd. Ik schrijf niets nieuws als ik beweer dat dit fenomeen al begint bij de opkomst van Pim Fortuyn. De tijd was blijkbaar rijp om iemand naar voren te laten komen die verwoordde wat velen bleken te denken en vooral te voelen.
Het is een bekend verschijnsel in menselijke verhoudingen - zo blijkt uit antropologisch onderzoek - dat wie als eerste afwijkende ideeën laat horen, in conflict komt met alle anderen van de groep (in dit geval van ‘de stam Nederland’). Zozeer zelfs, en ook dat is niet nieuw, dat de eerste die dit krachtig deed (gezien in het kader van de politieke verhoudingen in Nederland) vermoord werd. Helaas, iemand moet blijkbaar de eerste zijn om als katalysator te dienen voor het onvermijdelijke proces van sociale evolutie. Zoals persoonlijke conflicten en diepgaande ervaringen een onderdeel zijn van ieders groei, zo ontkomt ook de stam Nederland niet aan deze diepgaande conflicten.
Ik schrijf hier de ‘stam’ Nederland, omdat in deze tijden van chaos en grote veranderingen niet voor niets het Nederlands eigene al jaren nadrukkelijk aandacht krijgt. Dit bleek o.a. bij de afwijzing van het concept van de Europese grondwet, volgens mij een uitdrukking van het gegeven dat bij een groot deel van de bevolking de statische Kwaliteit op dit moment voorrang kreeg en krijgt.

Sociale verbanden

We leven tegenwoordig in een intellectueel en technisch paradijs en tegelijkertijd in een morele en maatschappelijke nachtmerrie. Deze paradox is het gevolg van het feit dat de intellectuele elite (zie mijn eerdere definitie) zich sinds de jaren 60 van de vorige eeuw meer en meer heeft losgemaakt van de oude, statische maatschappelijke krachten, daarbij geen of nauwelijks aandacht schenkend aan de betekenis daarvan. Met maatschappelijke krachten bedoel ik dan vooral de sociale verbanden waarin individuen leven: familie, (sport)vereniging, kerk, vrijwilligerswerk, buurt, dorp, carnaval etc. Kortom, die verbanden waarbinnen een individu zich reeds eeuwenlang thuis voelt en de verantwoordelijkheid neemt voor bepaalde taken. Een situatie die voor veel mensen een voorwaarde is om zich geaccepteerd, veilig en mens te kunnen voelen.

Veel te weinig is stil gestaan bij het feit dat deze sociale verbanden een belangrijke functie hadden en hebben bij het in bedwang houden van de biologische krachten van het individu. (het ‘beest in de mens’) Een groot deel van deze sociale verbanden - en daarmee van de natuurlijke sociale controle - is opgeofferd aan de dominerende krachten van de economie. Het individualisme, het ‘ieder voor zich’, heeft de dominante plaats ingenomen van de sociale verbanden, het maatschappelijke niveau. Geert Mak omschreef deze ontwikkeling treffend in zijn boek “Hoe God verdween uit Jorwerd.”

Paars

Het (politieke) beleid dat deze verschuiving heeft veroorzaakt, is met name gericht geweest op de vergroting van de welvaart van de burgers. Degenen die hier leiding aan gaven vinden we zowel ter linker als ter rechterzijde van het politieke spectrum terug. Deze beweging zouden we het neo-liberalisme kunnen noemen. De Paarse kabinetten waren de ultieme exponent van deze ontwikkeling. Niet voor niets kwam Pim Fortuyn na deze kabinetten met zijn verhaal naar voren. De onderliggende inhoud van dit proces - die hij toen helder verwoordde - is nu, vertraagd na zijn dood, in volle hevigheid losgebarsten.
De burgers klaagden op dat moment niet of nauwelijks. Immers, ze kregen het materieel steeds beter. Zoals ik al eerder schreef: als Nederlanders gevraagd wordt naar hun oordeel, dan blijkt dat ze zich zeer gelukkig voelen met hun leven in Nederland. Maar tegelijkertijd werden de signalen steeds talrijker: toenemende criminaliteit, verloedering, normvervaging, hufterigheid, e.d. Kortom, burgers voelden zich individueel steeds gelukkiger, wat dat ook moge zijn, maar tegelijkertijd klaagden ze meer en meer over het feit dat het draagvlak van het maatschappelijke niveau het liet en laat afweten.
Een onbegrijpelijk paradoxaal proces voor de intellectuelen, die zo hun best hebben gedaan om het iedereen - vooral materieel - naar de zin te maken en mee te nemen in de vaart der volkeren.

Biologische kwaliteit

Hoe komt het dat, om met hoogleraar van Bronswijk (column 2) te spreken, de gevestigde orde deze steken laat vallen ? De gevestigde orde bestaat, in de betekenis die ik er in dit verband aan toeken, niet alleen uit degenen die macht hebben. Het zijn al diegenen, kiezers en gekozenen, die zich sterk laten beïnvloeden door de Dynamische Kwaliteit: kortom de intellectuelen. Volgens mij hebben zij niet in de gaten gehad (ondanks de waarschuwingen) dat je niet ongestraft de functie van dit maatschappelijk middenveld kunt reduceren. De Dynamische Kwaliteit heeft het belang van de waarde van de statische Kwaliteit te lang en teveel genegeerd.
In het ritme van de evolutie is dit een heel begrijpelijk gegeven. De Dynamische Kwaliteit is nu eenmaal een zelfstandige morele kracht, die ongeacht de weerstanden door blijft werken. Voorbijgaand aan het feit dat een goed functionerend maatschappelijk niveau ervoor dient om die potentieel ongeremde oceaan van biologische kwaliteit te beteugelen die ieder mens in zich heeft.
Deze biologische kwaliteit is in ieder mens altijd aanwezig; zonder kan het leven niet voortbestaan. Maar zodra deze biologische kwaliteit de samenleving dreigt te overheersen en zelfs te vernietigen, wordt zij zelf de negatieve kracht in de Westerse cultuur. Niet voor niets zijn het nu juist de fundamentalistische moslimculturen die zich zeer afwerend opstellen jegens het Westen. Dat heeft namelijk in hun ogen de biologische kwade machten vrijgelaten die zij juist trachten te beteugelen.

Gevoelens

Niet alleen fundamentalistische moslims, ook de al of niet christelijke inwoners van met name de provincies Limburg, Brabant en Zeeland beseffen dat dit wegvallen van het maatschappelijke niveau desastreuze gevolgen heeft voor hun gevoelens van veiligheid, geborgenheid en verbondenheid (kenmerken van statische Kwaliteit).
Komt bovenop die gevoelens ook nog de vermeende dreiging van de invloed van andere culturen, aangewakkerd door de ongenuanceerde retoriek over de Islam en haar aanhangers, dan is het tij niet meer te keren.

Zoals reeds gesteld: de intellectuelen kunnen het zichzelf aanrekenen. Hun individualistische kosmopolitische mensbeeld - gebaseerd op de universele rechten van de mens - is, hoe onvermijdelijk (en m.i. lofwaardig, om maar even mijn eigen positie te bepalen) ook, tegelijkertijd het zwaard waarin de voortgang van de evolutie tijdelijk valt. Daarnaast durf ik te stellen dat het vertrouwen van deze intellectuelen in de elementaire goedheid van de mens, die zich onvoorwaardelijk zou richten op de richtinggevende aanwijzingen van deze intellectuele voorhoede, uitermate naïef en achterhaald is. Nog steeds hebben de intellectuelen van de middenpartijen (en ik leg de grens daarbij heel wijd) dit niet door. Met alle gevolgen van dien: typische middenpartijen als PvdA en CDA zouden volgen de opiniepeilingen nu (oktober 2010) ongeveer 37 zetels in het parlement krijgen, tegen nog niet zo lang geleden iets meer dan 70! Partijen die voortdurend het belang van de invloed van de statische Kwaliteit hebben onderschat.

What to do ?

Nu pas hebben de moslim allochtoon en de plattelands autochtoon zich verenigd in de beweging die de statische Kwaliteit vertegenwoordigt, verspreid over partijen die nu het regeer- en gedoogakkoord hebben ondertekend. Ze blijken opeens gemeenschappelijke belangen te hebben. Nelleke Noordenvliet laat op de website van Trouw (3/10/2010) in haar column ‘De onderklasse is zelf verdeeld’ aantekenen: “We weten het inmiddels allang: er blijft niet alleen een groep moeilijk bereikbare allochtonen aan de desolate onderkant van de samenleving hangen, maar hun Nederlandse buren voelen zich zo mogelijk nog slechter begrepen en bediend.”

Deze constatering roept vanzelfsprekend de vraag op: wat kunnen de intellectuelen wel doen? Wat kan er überhaupt gedaan worden?
In column 1 citeer ik Hans Boutelier van het Hilda Verwey-Jonker Instituut , die op een soortgelijke vraag antwoordt: “Om eerlijk te zijn, we zouden het niet zo gauw weten.”
Nelleke Noordenvliet vraagt zich in de hierboven genoemde column af: “Is er wel een middel om uit de impasse te komen? De onderlinge solidariteit moet worden hersteld, de tweedeling in wijken opgeheven.” Zij suggereert: “Geef hun een gezamenlijke vijand: het vooroordeel”.
Ook hier een poging die m.i. blijk geeft van een gebrek aan inzicht in de onderliggende oorzaak.
Kan het hierboven naar voren gebrachte nieuwe begrippenkader van de Wijsbegeerte van de Kwaliteit, hier wel een antwoord op geven?

Enough is enough

Een poging.
N.a.v. het bovenstaande wil ik vaststellen dat het - hoewel de wijze waarop Wilders zijn ongenoegen en rancune uit m.i. zeer immoreel is - het helemaal niet immoreel is wanneer een cultuur niet bereid is om nog meer Dynamische Kwaliteit te accepteren. Het gaat hier om een grote groep mensen in de samenleving, in aantal veel groter dan de stemmers op de PVV, zo is mijn veronderstelling.
De individuele mens is het zat om meegezogen te worden in ‘de vaart der volkeren’, omwille van alleen de bescherming c.q. stijging van zijn inkomen. Deze mens voelt zich een klein onbetekenend radertje in dat proces (van streven naar doelmatigheid) en neemt waar dat - in vergelijking tot zijn ouders en grootouders - vele sociale verworvenheden en gebruiken stap voor stap zijn verdwenen. Twee voorbeelden: in tegenstelling tot zijn ouders kan de burger met een gemiddeld inkomen bijna niet meer een eigen huis bekostigen. Beide partners moeten daarvoor. De huisarts als vertrouwenspersoon kent men al bijna niet meer.

De invloed van het geld drukt vele andere sociale waarden en verworvenheden naar de marge van het leven. Deze afbraak van het maatschappelijke niveau heeft geleidelijk aan plaats gevonden en eind jaren ‘90 zijn kritische grens bereikt. Die mens die meer behoefte heeft aan statische Kwaliteit dan Dynamische Kwaliteit wordt aangetast in zijn gevoel van veiligheid en de behoefte ergens bij te horen. Niet iedereen heeft een kosmopolitische levensvisie of voelt zich een wereldburger die zich overal thuis kan voelen. Dat dienen de intellectuelen met hun beweeglijke kosmopolitische visie op de wereld en haar toekomst, langzamerhand te beseffen. En let wel, dit heeft niets met de begrippen links of rechts, conservatief of progressief dan wel arm of rijk te maken.
De intellectuelen dienen te beseffen dat hun opvattingen niet alleen de maat der dingen zijn.
Zo’n houding wordt bijvoorbeeld Femke Halsema ook expliciet verweten.
Natuurlijk is het uit het oogpunt van handhaving van het welvaartsniveau een lofwaardig en gewenst streven dat wij Nederlanders ons herorganiseren, om in het proces van globalisering de concurrentieslag met de wereld aan te gaan. Maar het mag duidelijk zijn uit mijn verhaal: een cultuur is een keer verzadigd van Dynamische Kwaliteit!
Dit laatste geldt voor een individu maar ook voor een samenleving, een cultuur als geheel. Het onderkennen hiervan maakt het mogelijk om op een geheel andere wijze naar de werkelijkheid te kijken.

Zo’n andere benadering zal de angel halen uit veel in-een-cirkel-ronddraaiende discussies. Op deze wijze wordt tevens vermeden dat een grote groep mensen in de samenleving weggezet wordt, alleen maar omdat ze feitelijk niet meer doen dan protesteren. Dat wegzetten van die groep is nu namelijk niet voor niets een terugkerend verwijt van Wilders. Hij gebruikt het als wapen zodra hij de indruk krijgt dat zijn ‘achterland’ niet serieus genomen wordt. Hij voelt heel goed aan dat dit achterland ook hem gebruikt om de voet op de rem te zetten van de Dynamische Kwaliteit. In het regeerakkoord wordt niet voor niets met geen woord gerept over de islam, en ook worden er geen belangrijke hervormingen voorgesteld.
Daarmee lijkt het een regeerakkoord die de statische Kwaliteit vertegenwoordigt.

Het midden

Voor we bezien of de Wijsbegeerte van de Kwaliteit antwoord kan geven op de eerder gestelde vraag ‘is er wel een middel om uit de impasse te komen?’ wil ik eerst dieper ingaan op de het in de politiek vaak gehanteerde begrip ‘het midden.’ Het is een term die is ontstaan bij de gratie van de tegenstelling links en rechts. Immers, het midden is een punt halverwege twee of meer uitersten (van Dale). De inhoud van dit politieke midden - en daarvan afgeleid de ‘middenpartijen’ - wordt beschouwd als staande voor een beleid dat rekening houdt met zowel de opvattingen ter linker als ter rechterzijde van het politieke spectrum. Met het doel om tot een bepaald compromis te komen. De populaire term voor dit invulling geven aan het -- veelgeprezen - poldermodel, is ‘polderen.’
Dit polderende midden suggereert een wiskundig midden, een werkelijk bestaand politiek midden. Ik zou het echter met nadruk symbolisch willen noemen; een metafoor.
Dit gehanteerde begrip ‘het midden’ lijkt een welhaast metafysische, religieuze betekenis te hebben. Het komt al te sprake bij de filosoof Martin Buber in zijn boek ‘Ik en Gij’ (1923), waarin hij de werking van het midden beschrijft. “De gemeenschap wordt gebouwd uit de levende wederkerige relatie, doch de bouwmeester is het levende werkende Midden” (blz. 48 – de hoofdletter M is van Buber!).
Behalve dat een metafoor iets zegt over de werkelijkheid, verbergt deze ook altijd een leugen. Vanuit de WvdK (Wijsbegeerte van de Kwaliteit) durf ik dan ook te stellen dat dit begrip ‘het (politieke) midden’ niet adequaat is en dat het - mede door het religieuze, transcendente karakter ervan - misleidend en versluierend werkt. Daardoor blijft onduidelijk wat er werkelijk aan de hand is.
Mogelijk kan de WvdK meer inzicht geven in de dieperliggende betekenis van dit cruciale begrip. Dan zou met het begrip het midden bedoeld worden: een evenwicht in het nastreven en behartigen van de belangen van zowel de Dynamische als de statische Kwaliteit. Zie de definitie van Pirsig hiervan in column 2.

Polderen

Als we op deze wijze het begrip het midden benaderen, is het interessant om te kijken naar het volgende actuele voorbeeld.
In Trouw van 12 oktober 2010 vergelijken Willem Breedveld (helaas was dit zijn laatste artikel en is hij kort daarna overleden) en Hans Goslinga uitvoerig de huidige formatie met die van 1973. Zij schetsen een politieke ontwikkeling, waarbij ze beweren dat de PvdA van 1973 tot 1986 een polarisatiestrategie hanteerde. Ze schrijven vervolgens: “Pas onder leiding van vakbondsman Wim Kok, een pragmatische polderaar, richtten de sociaaldemocraten de blik weer naar het midden.”

Vanuit de WvdK wil ik nu juist het omgekeerde beweren en stellen dat Kok c.s. er voor kozen om zich volledig over te geven aan de Dynamische Kwaliteit. Zij lieten de aandacht voor de statische Kwaliteit grotendeels los. Niet voor niets kwam na die periode Pim Fortuyn naar voren als de vertolker van een statische Kwaliteitsbeweging. Niet voor niets moest Ad Melkert het veld ruimen, als exponent van Dynamische Kwaliteit. Hetgeen nog eens bevestigd word door het vervolg van zijn loopbaan.
Wat bedoelen Breedveld en Goslinga nu eigenlijk als zij het hebben over een polarisatiestrategie van de sociaaldemocraten, van oudsher,samen met het CDA, de belangenbehartiger van het midden? Zij bedoelen daarmee, als ik van Dale raadpleeg, dat de PvdA een strategie had waarmee het de tegenstellingen wilde verscherpen. De vraag is waarom. Zou het kunnen zijn dat zij in die jaren aan hun water aanvoelden dat de opvattingen en leefwijze van hun traditionele achterban verloren dreigde te gaan? Opvattingen en een leefwijze die gekenmerkt werd door een samenhang tussen de wens om het inkomen te verbeteren en het verlangen om je thuis te voelen in je sociale omgeving? Anders gezegd, zou het kunnen zijn dat de PvdA (maar ook het CDA) juist toen in een laatste stuiptrekking de samenhang tussen statische en dynamische Kwaliteit verdedigde? En dus ijverde voor een politiek in het zogenaamde midden en dat als het ware polariserend deed?
Ik denk dat dit het geval was en dat ‘de Paarse kabinetten’ geen oog meer hadden voor het belang van de statische Kwaliteit, in een evolutieproces dat definitief door de Dynamische Kwaliteit wordt gedomineerd. Deze kabinetten richtten - gezien vanuit de WvdK – de blik helemaal niet naar het midden, zoals Breedveld en Goslinga beweren. Zij gingen met de Dynamische Kwaliteit aan de haal. Nog niet eerder heeft Nederland het in economisch zo goed gedaan als in die periode. Maar ten koste van welk levensprincipe?

Met zeer veel moeite hebben de vier kabinetten Balkenende daarna getracht weer morele waarden van de statische Kwaliteit te integreren in het proces van Dynamische Kwaliteit. Niet voor niets werd de LPF erbij gehaald en had Balkenende het ook vaak over die morele waarden. Maar Balkenende c.s. kwamen er door schade en schande achter dat de morele chaos, die zo kenmerkend is voor alleen maar Dynamische Kwaliteit, bijna niet meer te beheersen is.

Impasse

De behoefte aan meer statische Kwaliteit lijkt alleen door de extreme standpunten van de PVV, die het Islam- c.q. integratiedebat als breekijzer gebruikt, gemobiliseerd te kunnen worden. Rutte en Verhagen voelen de tijdsgeest goed aan.
Maar is dit een rechts kabinet? Vanuit het oude begrippenkader wel; vanuit de WvdK durf ik te stellen dat het met zijn overmatige aandacht voor statische Kwaliteit veel meer neigt naar het midden. Niet voor niets concludeert Hans Goslinga in een artikel van 16 oktober - met de veelzeggende titel “Rutte kiest met PVV voor stilstand en verschansing” - op de website van Trouw het volgende: Nederland stelt zich onder dit kabinet niet open voor de internationale dynamiek, maar kiest uit angst en behoudzucht voor verschansing tegen de boze buitenwereld.”
Opvallend is dat Goslinga hier dus het begrip dynamisch introduceert. Hoewel redenerend vanuit een ander begrippenkader, bevestigt Goslinga hiermee mijn analyse vanuit de WvdK.

De vraag is: komen de vertegenwoordigers van de Dynamische voor langere tijd aan de zijlijn te staan? Ik ben geen profeet, maar durf te zeggen: zolang zij niet in de gaten hebben wat er in de onderliggende laag van de maatschappelijke werkelijkheid speelt en wat de onderliggende oorzaken zijn van de morele chaos, en zolang ze (daardoor) niet kunnen verwoorden wat er werkelijk speelt bij al diegenen die de waarden van de statische Kwaliteit missen in hun leven, zolang zullen zij aan de zijlijn blijven staan en zal de impasse voortduren.

Henkjan de Blaauw

- 22 oktober 2010 -