Voedingsdeskundige Madeleine Marcus legt de werking van de spijsvertering uit, signaleert problemen en hun oorzaken, geeft oplossingen en kraakt onderweg een paar kritische noten.

(Niet) verteren

Niets passeert het lichaam onopgemerkt. De meeste ziektesymptomen in het lichaam komen voort uit de maag en de darmen. Ziektes als reuma, allergieën, migraine en ander auto-immuun aandoeningen, hebben hun fysieke oorsprong in een verminderd vermogen om voedsel te verteren.Dat geldt ook voor hormonale problemen, huidziektes, infecties en een verzwakt auto-immuunsysteem. Bij weer andere problemen, die niet direct veroorzaakt worden door de spijsvertering, krijgen de meesten van ons wel signalen vanuit de maag en de darmen.

De mond

Als je kauwt, wordt in je mond amylase geactiveerd. Amylase is een enzym dat voedsel afbreekt dat rijk is aan koolhydraten, zoals brood, pasta, rijst, aardappelen, fruit en groente. Hoe meer je kauwt, hoe zoeter de smaak in de mond. Dit komt doordat zetmeel wordt afgebroken tot verschillende soorten suiker. De amalyse zend ‘opstartsignalen’ naar de rest van het spijsverteringssysteem.

De maag

Het voedsel bereikt dan via de slokdarm de maag, die de productie begint van maagzuur, waarvan hydrochloride zuur een belangrijk bestanddeel is. Dit hydrochloride zuur maakt het mogelijk om eiwitrijk voedsel te verteren, zoals vlees, vis, ei en melk. Het beschermt tevens tegen bacteriën, virussen en parasieten, die we elke dag via voedsel en water binnen krijgen. Het hydrochloride zuur stimuleert bovendien de productie van een substantie die de intrinsieke factor genoemd wordt. Die stof is noodzakelijk voor de opname van ijzer, vitamine B12 en foliumzuur uit wat je eet. De inhoud van de maag, afgezien van de voeding, dient zuur te zijn.

Het vermogen van het lichaam om hydrochloride zuur te produceren hangt af van o.a. de mineralenbalans, het functioneren van de schildklier en de hormonen van de adrenaline cortex. Dat is de reden dat stress zo’n sterke invloed heeft op deze productie.

Misschien heb je gehoord dat brandend maagzuur het gevolg is van teveel zuur in de maag ? In werkelijkheid is het echter andersom. Het gevoel van een zure maag geeft aan dat de zuurproductie van de maag te laag is. Voor een uitleg zie verderop in dit artikel.

De pancreas (alvleesklier)

Het hydrochloride zuur stimuleert op zijn beurt de pancreas om verteringsenzymen te produceren en te activeren. Deze enzymen doen het voedsel letterlijk smelten. Het wordt daardoor gemakkelijker opgenomen door het slijmvlies van de dunne darm, wanneer het daar aankomt. De pancreas scheidt ook bicarbonaat af, dat maakt dat het voedsel meer basisch is als het arriveert bij de twaalfvingerige darm en de dunne darm. Om de enzymen te activeren zijn zogeheten co-enzymen nodig.

Wist je dat veel van de vitaminen en mineralen die we kennen tevens co-enzymen zijn ? Als je een tekort hebt aan bepaalde voedingsstoffen kunnen inactieve enzymen het gevolg zijn. Dat beïnvloedt talloze functies in het lichaam, waarvan de spijsvertering er een is.

Fruit, groenten, bessen, noten en zaden zijn van nature rijk aan enzymen. De enzymen in alles wat we eten, worden geactiveerd door te kauwen. Als we echter het voedsel eerst verhitten, gaan vele, zo niet alle, enzymen verloren omdat ze zeer gevoelig zijn voor warmte. Om te compenseren zal het lichaam, indien mogelijk, meer van de eigen enzymen gebruiken, hetgeen ze voortijdig uitgeput doet raken.
Het lichaam leent onder andere enzymen van de witte bloedcellen, wat op termijn het immuunsysteem aantast. Je kunt het je lichaam makkelijker maken door verteringsenzymen en bittere kruiden in te nemen als supplementen, en zo de functie van de pancreas te stimuleren.
In een levend-bloed analyse is goed te zien of het lichaam moeite heeft om eiwitten, vet en koolhydraatrijk voedsel te verteren.

De gal

Het hydrochloride zuur stimuleert ook de galblaas om gal af te scheiden, teneinde in staat te zijn om vet te verwerken. De gal-vloeistoffen zijn basisch, wat eraan bijdraagt dat het voedsel basisch is als het aankomt bij de dunne darm.
Vet wordt in het lichaam door gal, enzymen en bepaalde voedingsstoffen (vooral zink, vitamine B6 en magnesium) omgezet in verschillende soorten vetzuren. Voorbeelden van vetzuren zijn DHA en EPA, die in visolie zitten.
Vetzuren zijn fundamenteel voor de productie van cholesterol, dat op zijn beurt nodig is voor de productie van signalerende stoffen en hormonen. Cholesterol is dus belangrijk voor het welzijn van het hele lichaam.

Wie niet tegen vet voedsel kan, vertoont daarmee tekenen van een verminderde functie van de galblaas. Sommigen hebben een opgeblazen gevoel of krijgen hoofdpijn. Anderen kunnen dunne, gele of grijze ontlasting hebben, en weer anderen kunnen juist verstopt raken van vet voedsel. Soms kan iemand zelfs ziek worden na een zware maaltijd. Het hangt er ook van af welke soort vet je kunt verdragen.

Mensen van wie de galblaas verwijderd is, zullen altijd een verminderd vermogen hebben om vet te verwerken, omdat de galblaas zijn gal ontvangt van de lever. Als die galblaas er niet meer is, zal de gal uit de lever sijpelen, met als gevolg dat er na een maaltijd onvoldoende hoeveelheid is om het vet te hanteren.
Omdat de gal belangrijk is voor de hormonale balans, tonen symptomen van galproblemen zich ook in bloedsuikerniveaus, vrouwelijke organen / cyclus en de spijsvertering.

Wist je dat kruiden als moerasspirea, gentiaan, goudsbloem, cascara, paardenbloem en mariadistel zowel de gal als de lever functie ondersteunen ? De eerste vijf zijn bovendien bitter, hetgeen de productie van hydrochloride zuur stimuleert.

De darmen

Wanneer voedsel de dunne arm bereikt, dient het al voorverteerd, vloeibaar en basisch zijn. Hiervoor is het nodig dat de maag zuur genoeg is en dat de gal en de pancreas adequaat functioneren. In de dunne darm vindt de meeste opname van voedingstoffen plaats.

In onze darmen verblijven ongeveer 400 verschillende families van bacteriën. Deze bacteriën zijn voortdurend in strijd met elkaar en we dienen meer van de ene soort en minder van de andere te hebben. De bacteriële flora reageert op wat we eten, op onze stemmingen en op hoe goed of slecht voedsel is verteerd voordat het bij de darmen aankomt.

Je lichaam bestaat, als je kijkt naar het aantal cellen, voor 80% uit bacteriën. Een evenwichtige darmflora helpt je te verteren en te ontgiften, en alle soorten vitamine B en K te produceren. De bacteriën in de darmen maken samen zo’n 80 – 90% van het immuunsysteem uit, omdat witte bloedcellen zich in darmvlokken bevinden.

Het slijmvlies van de darmen is voor de juiste doorlaatbaarheid afhankelijk van een evenwichtige darmflora. Het slijmvlies dient voedingsstoffen af te geven maar tegelijk te voorkomen dat darmbacteriën, schimmels, onverteerd voedsel en restproducten de bloedbaan bereiken.

In een levend bloed analyse kun je duidelijk zien hoeveel witte bloedcellen er zijn en hoe actief ze zijn.

Als vermoed wordt dat het darmslijmvlies teveel doorlaat, kan m.b.v. een simpele urinetest de doorlaatbaarheid van de darmen worden gemeten. Een lekkende darm gaat altijd gepaard met een verminderde spijsvertering en een onbalans in de darmflora.

Het slijmvlies in de mond, slokdarm, neus, darmen, vagina en ogen, heeft ongeveer dezelfde voedingsbehoefte als onze huid, haar en nagels. Men zou kunnen zeggen dat het darmslijmvlies onze innerlijke huid is. Daarom spiegelen huid, haar en nagels vaak hoe het met onze maag en de ingewanden staat.

De belangrijkste voedingsstoffen voor het darmslijmvlies zijn opneembare zink, biotine, L-glutamine, vezels van fruit en groente, en het vetzuur GLA (gamma linolzuur).
De balans van de bacteriële darmflora bepaalt tot op zekere hoogte de structuur en de frequentie van de ontlasting. De tijd tussen eten en toiletgang dient zo 18 tot 24 uur te zijn. Dat betekent dat je even vaak naar het toilet zou gaan als je maaltijden eet, doorgaans dus twee tot drie keer verspreid over de dag.

Kinderen hebben de neiging om te moeten tijdens het avondeten. Dat is een gezonde reactie en een teken dat hun ingewanden werken, en het moet niet verboden worden. Wanneer er druk van boven is dan is beneden uitlaten prima. Als we ophouden te reageren op signalen van het lichaam dan leidt ons lichaamsbewustzijn daaronder. En gebrek aan lichaamsbewustzijn is uiteindelijk de oorzaak van de meeste fysieke problemen.
 

De schildklier

De schildklier bepaalt hoe snel de darmen werken, de peristaltische beweging. De activiteit van de schildklier wordt bepaald door je mentaal/emotionele toestand (en andersom). Hij wordt geactiveerd door stress, maar ook door inspiratie, geluk en vrolijkheid. Bij rust, of in een herstelfase na een langdurige druk of inspanning, werkt hij langzamer.

Een minder goed werkende schildklier kan de oorzaak zijn van een langzame of verstopte maag, terwijl een overactieve schildklier de reden kan zijn dat ontlasting dun is en de drang om naar de wc te gaan acuut. De activiteit van de schildklier is nooit constant. De functie wordt mede bepaald door gezonde vetten, magnesium, kalium, zink, jodium en B vitaminen.

Wist je dat stress, koffie, suiker en teveel zetmeelrijk voedsel de schildklier functie nadelig beïnvloeden ? Tegenwoordig komt het vaak voor dat de activiteit laag is, vooral in vrouwen boven de 35, echter niet zo laag dat dit in testen zichtbaar is.

Hoe beïnvloedt stress onze spijsvertering en onze gezondheid ?

Vroeger, toen we dichtbij de natuur leefden, was stress een tijdelijk fenomeen. Het trad op als we achterna gezeten werden door een roofdier, als we tegen een andere stam vochten, etc. Tegenwoordig is stress anders. In plaats van achtervolgd worden door een beer, voelen we prestatiedruk, de druk van relatieproblemen (een hoge stressfactor), gif in de omgeving (een groeiend probleem) economische stress of tijdsdruk.
Gevoelens van onbeduidendheid, van niet goed genoeg zijn, van niet genoeg tijd hebben voor ontspanning, genot en herstel, van economische onzekerheid; dit zijn allemaal grote stressfactoren waaronder we gedurende lange periodes lijden. Vandaag de dag is stress dus helaas niet meer een tijdelijk verschijnsel, maar een min of meer permanente toestand.

Het lichaam kan geen onderscheid maken tussen verschillende soorten stress. Het functioneert nog op dezelfde manier als in het Stenen Tijdperk, en bereidt ons voor op vechten of vluchten. Het sympathische deel van het zenuwstelsel wordt geactiveerd. Simpel gezegd, een verhoogde schildklier activiteit, hetgeen je alert, klaarwakker, warm en creatief maakt.
De adrenalineklieren scheiden hormonen als cortisol en adrenaline af. Cortisol is lichaameigen cortison. Beide hormonen dragen bij aan verhoogde stress, maar ook aan vermindering van symptomen als pijn, irritatie en ontstekingen.
De cortisol maakt je wakker, gefocust, sterk en moedig. Je wordt minder empathisch; het gaat nu om overleven ! Hoe langer we in een stresstoestand verkeren, hoe groter de kans dat we in een toestand van tunnelvisie terecht komen.

Als gevolg van stress treden lichamelijke veranderingen snel op, wat belangrijk en goed is. Van nature is stress gerelateerd aan fysieke activiteit. Wanneer je oefeningen doet, worden stresshormonen ontgift, wat een ontspannend effect heeft.

Stress is op zichzelf niet schadelijk; het is de duur en de onbalans tussen stress en herstel die problemen veroorzaakt. De meesten van ons leven in deze maatschappij onder een hoge prestatiedruk. Voor velen betekent dit dat men, ook wanneer niet bezig, zelden kalm is.
Doorgaans zorgen we ervoor dat onze dagen vol zitten, en de avonden ook. Misschien is er nog ruimte voor een goede nachtrust, of zelfs dat niet ?

Het parasympathische deel van het zenuwstelsel wordt geactiveerd wanneer we rusten, positieve en liefdevolle gedachten koesteren, genieten en wanneer we verteren. Dat laatste doen we vele uren per dag en dat vereist dat we dit ondersteunen met ontspannende activiteiten. (Tv kijken valt daar niet onder. Het creëert een meetbare stress in de hersenen)

Wat gebeurt er met de spijsvertering onder stress ?

Als je gedurende een langere periode stress hebt ervaren, dan hebben de schilklier en adrenalineklieren al die tijd hard moeten werken. Dit maakt ze vermoeid en geneigd langzamer te werken. Als dit gebeurt en je luistert niet naar de signalen van het lichaam, kun je proberen om ‘shortcuts’ te nemen. D.w.z. je lichaam om te kopen met alcohol, suiker, witte bloem, coffeïne, chocola, nicotine of zout, teneinde sneller aan energie of ontspanning te komen. Het probleem is dat geleidelijk aan deze stoffen het hele systeem uitputten en de zaak verergeren.

Daar komt bij dat de schilklier en de adrenalineklieren indirect de productie van hydrochloride zuur in de maag bepalen. Wanneer ze niet effectief meer werken, daalt die zuurproductie. Dat beïnvloedt de opname van voedingsstoffen, vooral vitamine B12, foliumzuur, ijzer en eiwitrijk voedsel. We ontwikkelen een verminderde weerstand tegen virussen, bacteriën en parasieten, en een verminderd vermogen om signalen naar de pancreas en gal te sturen.

Je kunt geen betrouwbare informatie krijgen over vitamines en mineralen in een gewone bloedanalyse. Je kunt echter in een levend-bloed analyse de vorm en grootte van de rode bloedlichaampjes waarnemen, en zien hoeveel ervan een gebrek aan vitamine B12, foliumzuur en ijzer hebben. De rode bloedlichaampjes leven zo’n vier maanden, en je ziet dus een gemiddelde van de opname van genoemde voedingsstoffen.

Als het niveau van hydrochloride zuur laag is dan sluiten de openingen aan het begin en einde van de maag niet goed. Het zuur kan er dan uit sijpelen en in aanraking komen met slijmvliezen die daar niet op gemaakt zijn. Dit kan reflux (terugstromen van het zuur in de slokdarm), brandend maagzuur, borstkramp, boeren, brandende pijn in de maag en maagzweren veroorzaken. Vaal wordt dit aangezien voor een teveel aan maagzuur, terwijl het juist een symptoom is van het tegendeel.
Bij allopathische behandeling van mensen met maagproblemen worden vaak medicijnen voorgeschreven die het zuur tegengaan of neutraliseren. Dit is symptoombestrijding. Inmiddels zal het duidelijk zijn dat dit soort behandeling zowel de voedingsopname als de spijsverering negatief beïnvloedt.
Als het zuurniveau in de maag laag is, dan zullen er minder stimulerende signalen naar de pancreas en galblaas gaan. Dat betekent minder verterende enzymen, bicarbonaat en gal. En dat op zijn beurt zal maken dat het voedsel dat bij de darmen arriveert zowel te zuur is als te weinig verteerd.

Wanneer het voedsel in deze staat aankomt dan moet het lichaam drastische maatregelen nemen: darmbacteriën en schimmels verteren zo goed als ze kunnen het voedsel. Zelfs enzymen uit de witte bloedlichaampjes worden geleend voor het verteringsproces. Als dit doorgaat dan zal het evenwicht tussen de verschillende soorten bacteriën in de darmen veranderen. Sommige families van bacteriën en schimmels zullen voor je gaan verteren d.m.v. een gistings- en rottingsproces. Hun aantal zal toenemen ten koste van andere gezonde bacteriën en dit zal op den duur een dysbios (ongezond evenwicht in de darmflora) veroorzaken.

Dit maakt dat de vitamine B productie en het immuunsysteem beïnvloed worden. Dit kan leiden tot een toegenomen gevoeligheid voor infecties, met mogelijk daarop volgende antibioticakuren. Antibiotica verstoren het evenwicht in de darmflora nog meer. Omdat de organismen in de darmen met elkaar strijden om hun plek zullen schimmels en parasieten, en ook de bacteriën die niet gevoelig zijn voor de kuur, in aantal toenemen.

Bij een disbios zal het darmslijmvlies ertoe neigen grotere en andere deeltjes in de bloedstroom toe te laten dan gezond is. Dit wordt een lekke darm genoemd. Dit kan leiden tot vele nieuwe problemen in het lichaam, zoals auto-immuun reacties, allergieën, eczema, jeukende huid, en een extra belasting voor de lever en nieren. Ook symptomen als op- en neergaande bloedsuikerspiegel, depressie, angstaanvallen, vermoeidheid, verwarring en irritatie kunnen het gevolg zijn van een dysbiose in de darmen.
De meest voorkomende symptomen van een verminderde spijsvertering zijn: winderigheid, boeren, opgeblazen gevoel en een opgezwollen maag. Dit zijn tekenen van een gistings- en rottingsproces dat plaatsvindt (ze kunnen ook wijzen op een allergische reactie). Andere symptomen zijn vermoeidheid, duizeligheid, irritatie en concentratieproblemen.

Goed nieuws

Het goede nieuws is dat spijsverteringsproblemen doorgaans relatief makkelijk te verhelpen zijn met de juiste voedingskundige behandeling. Als je begrijpt welke voeding goed voor je is en welke niet, en je je lichaam ‘gereedschap’ geeft in de vorm van precies de goede voedingstoffen, ondersteund door kruiden en enzymen, dan zal de maag je belonen door te kalmeren. Allergische reacties zullen afnemen en je energieniveau zal stijgen.
Er is zelfs hoop in het geval van ziektes die de westerse medische wetenschap als chronisch beschouwd. Er zijn vele levende voorbeelden van mensen die leden aan de ziekte van Crohn, colitis ulcerosa, afwijking van de maagopening, hernia of prikkelbare darm, die een schone gezondheidslei kregen met de hulp van voedingstherapie en dieet.

Madeleine Marcus
www.madeleinemarcus.se