Holistische trends in het reguliere medische circuit
 

‘Niets is sterker dan een idee waarvoor de tijd gekomen is,´ zegt men. Om te zien of deze stelling ook opgaat in de gezondheidszorg, duinde gezondheidsdeskundige Marieke van Nimwegen wat holistisch gras.

Ze sprak met o.a. Martine Busch van het Van Praag Instituut en worstelde zich al lezend door een woud van afkortingen. Voor EM zette ze haar bevindingen op een rij.
 

Verlangen
 

De al decennialang groeiende belangstelling voor alternatieve behandelwijzen en integrale geneeskunde heeft misschien niet alles, maar zeker veel te maken met het tekortschieten van de westerse geneeskunde. Een onvolledig lijstje:

Steeds meer (oudere) mensen met steeds meer chronische aandoeningen horen dat ze maar met hun kwaal moeten leren leven.
Behandelingen hebben vaak zoveel bijwerkingen dat de netto gezondheidswinst de moeite, pijn en kosten niet loont.
Medische missers komen steeds vaker aan het licht.
Mondige patiënten storen zich aan het communicatief tekortschieten van artsen.
Het standaard voorschrijven van medicijnen en buiten beschouwing laten van voeding en levensstijl ondergraaft de geloofwaardigheid van behandelprotocollen.
Evidence Based Medicine staat onder vuur: hoe objectief bewezen zijn de reguliere behandelmethoden eigenlijk?

Voeg daarbij de tijdgeest – groeiend bewustzijn van de samenhang tussen lichaam, geest en ziel; aandacht voor gezondheid, voeding en milieu - en het kan geen verwondering wekken dat bij veel Nederlanders een sterk verlangen leeft naar een meer holistische benadering van gezondheid en ziekte.

Hoop
 

Dat bleek in 2008 bijvoorbeeld uit de actie ‘Ga voor CAM’ (Complementary and Alternative Medicine), tegen de plannen om BTW te heffen op consulten van complementair werkende artsen. De 32.000 handtekeningen gaven een duidelijk signaal af. De overheid reageerde in dit geval met uitstel van de maatregel, maar toont zich verder doorgaans doof voor of zelfs tegenstander van het holistische verlangen van de burger.
Soms lijkt het erop dat in Nederland een ware oorlog gaande is tussen regulier en alternatief. De overheid en de Vereniging tegen de Kwakzalverij staan daarbij nogal eensgezind aan dezelfde kant, en de pers – zelfs het zich ‘serieus’ noemende deel - springt gretig bovenop elke mogelijke fout in de alternatieve hoek.
Maar al schreeuwen de antikwakzalvers hard en heeft hun vereniging onder artsen veel medestanders, toch wordt er in de praktijk al genuanceerder over allerlei complementaire benaderingen gedacht. Sterker nog, ondanks alle tegenstand nemen holistische inzichten, technieken en behandelwijzen ook in het reguliere circuit steeds meer hun plek in.
Tekenend was de introductie afgelopen najaar van Integrative Medicine in het Amsterdamse Slotervaart Ziekenhuis. Protest en Kamervragen van respectievelijk de Vereniging tegen de Kwakzalverij en de SP, leverden niets op. Minister Klink zag geen grond tot ingrijpen: ‘Het oordeel van de Inspectie is dat het ziekenhuis, de artsen en de verpleegkundigen …..zich houden aan wat wetenschappelijk aanvaard is. Daar waar de wetenschappelijke onderbouwing nog ontbreekt, verrichten zij de werkzaamheden op grond van hun deskundigheid en binnen de kaders die daarvoor binnen de beroepsgroep zijn gegeven.’
Hieronder een aantal actuele trends die deze omslag illustreren.
 

- Planetree
 

Een visie op ziekenhuiszorg, ontwikkeld in de VS door Angelica Thieriot na een als traumatisch ervaren verblijf in het ziekenhuis. Een ziekenhuis moet volgens Angelica een plaats zijn waar patiënten integraal worden behandeld, verpleegd en verzorgd. En een plaats waar patiënten meer over gezondheid en geneeskunde kunnen leren, zodat zij actief kunnen bijdragen aan hun eigen zorgverlening en welzijn. Complementaire en alternatieve methoden maken deel uit van de zorg in een Planetree-ziekenhuis.
In de VS zijn sinds 1985 steeds meer grote en kleine zorginstellingen gaan werken volgens deze visie. Ook in Nederland vindt hij langzamerhand meer steun. Diverse verpleeg- en ziekenhuizen zijn op weg gegaan om een Planetree-instelling te worden. Het Flevo Ziekenhuis in Almere is daar een mooi voorbeeld van. Zou het toeval zijn dat dit ziekenhuis in 2009 spectaculair steeg van 97 naar 26 in de AD Ziekenhuis Top 100?
 

- Healing Environment

Hierbij gaat het om de vraag hoe je een ziekenhuis zo kunt (ver)bouwen - met gebruik van kleuren, licht, natuur - dat het bijdraagt aan de genezing van de patiënten. Het Diakonessenhuis in Zeist schakelde recent bijvoorbeeld over van ouderwetse, witte en kille zalen naar sfeervolle, warme en kleurrijke ruimtes. Bij nieuw te bouwen ziekenhuizen staan bestuurders en architecten voor de grote uitdaging om de principes van healing environment te hanteren binnen het beschikbare budget. Voorbeelden: het Martini Ziekenhuis in Groningen en het nog te bouwen MC Erasmus in Rotterdam.

 - Mind-body

Het valt op dat de holistische zienswijze in Nederland vooralsnog vooral tot uiting komt in het stimuleren en toepassen van allerlei mind-body technieken: Hypnotherapie voor kinderen met buikpijn. Ontspannings- en visualisatieoefeningen voor mensen met pijn. Integrale psychiatrie, mede dankzij psychiater Rogier Hoenders van Lentis steeds duidelijker op de kaart. Mindfulness bij stressgerelateerde ziekten.
Dit is een begrijpelijke ontwikkeling, want de mind-body technieken zijn zowel voor de behandelaars als voor de behandelde het minst ingrijpend. ‘Baat het niet, dan schaadt het niet,’ zal het idee zijn. Bovendien is de samenhang tussen lichaam en geest ook in reguliere kringen langzamerhand geaccepteerd.

- Verpleegkundigen

Binnen de verpleegkundige beroepswereld heeft complementaire zorg de laatste jaren een eigen plaats veroverd. Veel verpleegkundigen laten zich inspireren door allerlei vormen van aanvullende zorg, die tegenwicht bieden aan hun steeds meer op efficiency gerichte werkomgeving. Voorbeelden: Therapeutic Touch (een westerse variant op Reiki), aromatherapie, massage, humor.
De beroepsorganisatie Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland heeft een eigen afdeling Complementaire Zorg. In de vaktijdschriften staan artikelen over het onderwerp en er hebben diverse congressen plaatsgevonden. Verpleegkundigen kunnen bovendien accreditatiepunten krijgen als ze opleidingen op dit gebied volgen.

 - Artsen

Er lijkt sprake van een ware hausse in de coming out van reguliere artsen, in binnen en buitenland. De een na de ander komt in aanraking met oosterse of andere geneeswijzen, ontdekt de werkzaamheid daarvan, gaat zichzelf bijscholen en integreert het geleerde in de eigen werkwijze. Vaak schrijven ze hier dan ook zeer lezenswaardige artikelen en boeken over, gaan lezingen geven of bouwen websites om hun integrale visie uit te dragen.
Om maar enkele van vele namen te noemen: psychiater David Servan Schreiber met de boeken Uw Brein als Medicijn en Antikanker; moleculair bioloog Jon Kabat-Zinn die mindfulness introduceerde; chirurg Thierry Janssen met zijn boek Het Innerlijke Medicijn; chirurg Piet Leguit die het belang van zingeving en meditatie benadrukte, en Ines von Rosenstiel, kinderarts in het Slotervaart Ziekenhuis, die het Nationaal Informatie en Kenniscentrum Integrative Medicine (NIKIM) oprichtte.
 

- Ziekenhuizen

Deze kunnen, als zoveel artsen hun blik verruimen, natuurlijk niet langer achterblijven. Ziekenhuizen staan bekend om hun hiërarchische bureaucratie, maar langzaam maar zeker begint er – mede onder druk van het marktgericht denken - beweging te komen. Eerst ‘undercover’: zonder dat het naar buiten toe bekend mag worden, wagen specialisten zich op het integrale pad. Bijvoorbeeld door samen te werken met een acupuncturist of door arnica voor te schrijven na een operatie. Maar diverse ziekenhuizen zetten nu ook in het openbaar voorzichtige stappen op weg naar integrale geneeskunde. Naast de al genoemde Slotervaart en Flevo ziekenhuizen vinden we vernieuwende projecten onder meer in het Gemini ziekenhuis in Den Helder, het Elisabeth in Eindhoven, het UMC Utrecht en het Diakonessenhuis                    arnica 
in Utrecht/Zeist.   

- Integrative Medicine (IM)

Deze ziekenhuizen en individuele artsen weten zich gesteund door samenwerkende Academic Health Centres for Integrative Medicine in de VS. Dit krachtige consortium bestaat inmiddels uit vierenveertig gerenommeerde academische ziekenhuizen die IM toepassen in zorg, onderzoek en onderwijs. Ook in Europa is er een groeiende IM-gemeenschap van medisch specialisten en onderzoekers. In december 2009 vond in Berlijn een belangrijk congres plaats met zeshonderd deelnemers, voornamelijk artsen. Zij luisterden naar talloze presentaties van overwegend Europese onderzoeken naar de effecten van complementaire therapieën. Duitsland, Noorwegen en Denemarken lopen daarbij voor op Nederland, maar het NIKIM van Ines von Rosenstiel is een van de signalen dat IM ook hier voet aan de grond krijgt. Integrative Medicine kent volgens dit centrum vier pijlers:
- een gelijkwaardige arts-patiënt relatie, waarin de arts meer als coach functioneert.
- een actieve rol van de patiënt bij het voorkomen van ziekte en het bijdragen in het eigen genezingsproces.
- combinatie van reguli¬ere én evidence-based complementaire therapieën, om te komen tot de meest effectieve, veiligste en goedkoopste behandelingsstrategie.
- een healing environment (zie hierboven).

- Onderzoek

Reguliere onderzoeksinstellingen als het NIVEL en Zon MW doen onderzoek naar de effecten van innovatieve zorgprojecten, waarbij ook complementaire zorg wordt gegeven. Het Innovatiefonds van de zorgverzekeraars bijvoorbeeld gaf het NIVEL een opdracht voor onderzoek naar zeventien dementieprojecten, waarvan drie met Therapeutic Touch.
Diverse ziekenhuizen doen onderzoek naar de effecten van CD’s met ontspannings- en visualisatieoefeningen. De serie heet ‘Gezonde Verbeelding’ en is gemaakt door het Van Praag Instituut in Utrecht. Het betreft effecten op angst rond hartoperaties, galblaasverwijdering en op pijn.
Het Louis Bolk Instituut in Driebergen (LBI) heeft onlangs een inventarisatie afgerond naar de mening van geneeskundestudenten over CAM en CAM-onderwijs. Hieruit bleek dat veel studenten ervoor open staan vinden dat zij op de hoogte moeten zijn van deze ontwikkelingen. Op dit moment inventariseren LBI en NIKIM samen de meningen en ervaringen m.b.t. Integrative Medicine van medische staven en managers. Ook onder verpleegkundigen zal een dergelijk onderzoek plaatsvinden. Een congres over de resultaten ligt in het verschiet.

                                                                                      Louis Bolk

- Inspiratie voor duurzame gezondheidszorg

In november 2009 vond in Driebergen een opvallende conferentie plaats, mede gefinancierd door ZonMW: ‘Van droom naar daad, inspiratie voor duurzame gezondheidszorg.’ Zo’n 260 pioniers in de zorg ontmoetten elkaar rond de vraag waarom sommige vernieuwingen aanslaan en andere niet. Ook ontwikkelingen op het gebied van Integrative Medicine kwamen aan bod. De organiserende stichting i.o Inspiratie voor Duurzame Gezondheidszorg beoogt een paradigmaverandering in de zorg teweeg te brengen, waarbij het accent verschuift van ziekte naar gezondheid, van individu naar context, van vraag en aanbod naar dialoog, van monodisciplinair naar multidisciplinair en van controle naar leren.
 

Congressen

De laatste jaren laat de congresagenda zien dat de verbeten strijd van antikwakzalvers in het veld en oude stempelaars bij de overheid, vooral een achterhoedegevecht tegen de vernieuwende voorhoede is. Zo staan de komende maanden op de rol:
10 maart vierde congres integrale psychiatrie over ‘Het zelfhelende vermogen,’ Groningen
28/29 mei ‘Prikkel je zorg, integrative care’ van centrum voor complementaire zorg De Levensboom in Brabant
1 juni Nursing/Van Praag Instituut: Congres over Integrative Medicine voor verpleegkundigen
18/19 juni 2e Supplement congres, Care for the future, over de rol van vrouwen bij veranderingen in de gezondheidszorg.
Zomer: congres over Integrative Medicine enquête
 

Conclusie: het duurt even, maar het komt goed.

Marieke van Nimwegen
Peter Van Kan
 

Marieke van Nimwegen: www.gezondgenoeg.nl 
Peter Van Kan: www.petervankan.com  
Van Praag Instituut: www.vanpraaginsitituut.nl  
Ga voor CAM: http://www.gavoorcam.nl/  
Planetree: www.planetree.nl  
Integrative medicine: http://nikim-info.nl/  

De foto van het Flevo ziekenhuis is gemaakt door Hans Verstegen.