Een leerstoel duurzaamheid, nota bene. Ooit stond de naam Nyenrode in progressief/groen Nederland voor zo’n beetje alles wat niet deugde. Het kan verkeren.

In het eerste nummer van EM stond een uitgebreid interview met Paul de Blot, die op Nyenrode met studenten werkt rondom thema’s als ethiek en, jawel, liefde. En onlangs werd prof. dr. ir Anke van Hal er benoemd tot hoogleraar ‘Suntainable Building and Development’.
Hieronder enkele fragmenten uit haar rede bij de aanvaarding van het ambt.

   ANKE VAN HAL

Als toch alles anders moet.....

(…) Nu de kredietcrisis zand in de motor strooit van onze economie, neemt de
vraag naar duurzame oplossingen toe. Als toch alles anders moet,
waarom dan niet gelijk ook duurzamer? De ondertekenaars van het Appèl
van Antwerpen – waaronder econoom en voormalig SER-voorzitter
Herman Wijffels, de premiers Balkenende en Merkel, businessgoeroe C.K. Prahalad en voormalig
premier Tony Blair – roepen op tot een nieuwe en duurzame kijk op de economie. Er wordt zelfs gepleit,
ondermeer door voormalig minister Willem Vermeend in
Nederland en president Obama in de VS, voor een ‘Green New Deal’.

(…) Iedereen weet al lang dat de zakelijke wereld en het
milieu onlosmakelijk zijn verbonden. Onze economie is geheel afhankelijk
van natuurlijke bronnen als energie, water en grondstoffen voor materialen
en producten. Door deze bronnen uit te putten werkt ‘de oude economie’
aan zijn eigen ondergang. En het systeem toont meer zwakheden, zoals we
in de huidige crisis aan den lijve ondervinden. De huidige aanpak heeft dus
tot een verlies-verlies-situatie geleid. Eigenlijk is er dus niet veel keuze dan
het anders te gaan doen. Zoeken naar een win-win-situatie ligt voor de
hand.

Van verlies-verlies naar win-win.

(…) Er liggen heel veel kansen voor het bedrijfsleven en die willen wij
helpen grijpen. Dat is niet eenvoudig, want het benutten van de kansen die
zich nu voordoen, vereist namelijk een ingrijpende verandering in zowel
denken als doen. En, zoals velen van u waarschijnlijk ook weten vanuit
ervaringen met minder eten, meer bewegen of stoppen met roken veranderen is moeilijk. Onze hersenen zijn niet op
verandering ingesteld.      

Toch is verandering noodzakelijk, gezien de urgentie van  de economische en ecologische crisis. We moeten daadwerkelijk vernieuwen.
De vraag of het moet, is voor de meeste partijen wel
beantwoord. Daarom leggen bedrijven en overheidsinstanties die zichzelf
als innovatief beschouwen ook op papier zeer ambitieuze doelen vast. Velen
bevinden zich dus in de fase van veranderend denken. Deze ambities in de
praktijk verwezenlijken, is echter nog vaak een brug te ver en dat is dan ook
precies het veld waarop mijn leerstoel actief wil zijn.

Bestaande overtuigingen kritisch beschouwen....

(…) Een van de voornaamste dingen die wij doen, is bestaande overtuigingen
over hoe zakelijk belang wordt behartigd, kritisch beschouwen vanuit ons
duurzaamheidsperspectief. Wij willen zowel de belangen van mens en milieu behartigen, als
economische belangen. Wij zoeken business opportunities en naar onze
overtuiging ontstaan die niet door de bestaande werkwijze enigszins aan te
passen, maar door anders te werken. Door te streven naar het gelijktijdig
behartigen van meerdere belangen tegelijk ontstaat een perspectiefverschuiving, een paradigm shift. En omdat hiermee de oude wijze van denken en doen vrijwel onmogelijk wordt, leidt een dergelijke
perspectiefverschuiving bijna vanzelfsprekend tot innovatie, zowel met
betrekking tot producten als tot processen.
Wij hebben het dus heel nadrukkelijk niet over een insteek vanuit het Profitdenken
waarbij ook rekening wordt gehouden met People en Planet. Waar wij op focussen, is het punt waar de belangen van People, Planet en Profit samenkomen. Waar een fusie van belangen ontstaat, een situatie
waarin het totaal meer is dan de som der delen.
Laat ik deze misschien wat abstracte omschrijving van onze benadering
illustreren.

Voorbeelden

(…) Bespaar op eindige bronnen
Een veelgebruikt voorbeeld in dit kader is het energiezuinig maken van
bestaande woningen. Door dit te doen neemt namelijk het comfort voor
bewoners toe (People), neemt de milieudruk af door besparing op schaarse
fossiele bronnen en beperking van de CO2-uitstoot (Planet) en nemen de
woonlasten voor bewoners af (Profit).
Maar er zijn meer eindige bronnen dan energie alleen. Grondstoffen voor
bouwmaterialen bijvoorbeeld. Cirkelstad Rotterdam is een initiatief waarin
het bedrijf Oranje Demontage samenwerkt met andere bedrijven. Doel van
het initiatief is hoogwaardig hergebruik van bij sloop vrijkomende
materialen te realiseren. Dit door herbruikbare materialen terug te winnen
uit te slopen gebouwen en deze weer aan te leveren als grondstof voor de
bouw, zoveel mogelijk op dezelfde locatie. Sloopbedrijf Oranje verwacht
binnen 10 jaar een woning volledig te kunnen demonteren en als nieuwe
grondstof te kunnen aanbieden. Door deze werkwijze wordt het transport
van materialen geminimaliseerd en een hoge CO2-reductie gerealiseerd
(Planet). Oranje neemt voor dit werk mensen aan uit de onderkant van de
arbeidsmarkt, leidt hen op en biedt indien nodig hulp bij schuldsanering
(People). Het bedrijf blijkt dit te kunnen doen tegen een concurrerende prijs
zonder afhankelijk te zijn van subsidies (Profit).

 

Cradle to cradle

(…) Bespaar op milieugerelateerde uitgaven
Een van de eerste projecten waarin het abstracte Cradle-to-Cradle gedachtegoed
van McDonough en Braungart in de praktijk werd gebracht,
is de renovatie van de Ford Rouge Center in Dearbron, Michigan. Het
Rouge Center werd omgebouwd tot een soort industrieel natuurpark. Een
belangrijke aanpassing aan het terrein was het dak van de fabriekshal. Het
dak is namelijk veranderd in een vegetatielandschap. Dit opmerkelijke dak
vergroot het welbevinden van de mensen die er op uit kijken (People),
buffert regenwater en creëert een biotoop voor vele planten en dieren
(Planet) maar bespaart Ford bovendien miljoenen dollars (Profit). Dit
laatste doordat de levensloop is verdubbeld, er wordt bespaard op
onderhoudskosten, de dakbedekking beschermd wordt tegen UV-straling en
doordat de energiekosten dalen door een betere isolatie. Belangrijkste
financiële voordeel is echter dat dankzij de absorberende en reinigende
werking van het dak een normaliter verplicht reinigingssysteem achterwege
kon blijven.

(…) Beperk kosten door samenwerken in de keten
Ook middels een ontwerp kan kostenbesparing door samenwerking in
de praktijk tot stand worden gebracht. Dit blijkt ondermeer uit een
prijsvraag waar wij als adviseur bij betrokken waren. In opdracht van
woningcorporatie Vestia werkten wij mee aan een duurzaam ontwerp voor
de nieuwbouwlocatie Almere Benoordenhout voor 4.500
nieuwbouwwoningen en een bedrijventerrein. Het energieconcept dat in dit
kader werd bedacht, vormt een collectief geheel waar zoveel mogelijk
partijen wel bij varen. De energie wordt opgewerkt middels warmtekrachtkoppelingsinstallaties
(wkk), die lokale afvalproducten als biobrandstof gebruiken (zoals mest van een boer in de omgeving en gftafval
uit de wijk). De resterende elektriciteitsvraag in de wijk wordt gedekt
door zonnecellen op daken en gevels van de gebouwen. De systemen zijn
complementair in de tijd doordat de wkk-installaties elektriciteit produceren
tijdens de stookperiode en de zonnecellen juist in de zomer produceren.
Door voldoende windmolens buiten de stadsgrenzen te plaatsen, wordt
voorzien in de behoefte aan elektrische energie van een groter deel van
Almere en kan de onrendabele investering in de zonnecellen worden gedekt.

 

Zonneterp

(…) Redesign
Redesign betekent dat bestaande producten, diensten of manieren van
werken volledig worden herzien. Twee mooie voorbeelden in dit kader
vormen het fijnstofgeluidscherm en de zonneterp.
Het fijnstofgeluidscherm komt uit de koker van BAM en de TU Delft. Dit
scherm reduceert niet alleen geluid, maar ook de luchtkwaliteit wordt
verbeterd.
Vaak gebruiken we de zonneterp als inspirerend voorbeeld tijdens
samenwerking met onze klanten. In dit concept maakt een kas, waarin
planten en groenten worden geteeld, deel uit van het energieconcept. Ook
zorgt de kas voor betere luchtkwaliteit en reduceert deze CO2-emissies uit
het gebouw, doordat de planten juist CO2 nodig hebben. De groenten
kunnen worden gebruikt in een lokaal restaurant en de kas kan bijdragen
aan architectonische kwaliteit.

Rotterdam

(…) Re-imagine
Re-imagine heeft betrekking op de ontwikkeling van totaal nieuwe
producten, diensten of manieren van werken. Een prachtig voorbeeld van
een product in dit kader vinden wij de Living Machine die Jonathan Todd
ontwikkelde. Uit een project in China wordt de drievoudige werking van het
Living Machine principe duidelijk: een vervuild kanaal in een stad verandert
in een attractief recreatiegebied (People), het zwaar vervuilde water wordt
op natuurlijke wijze gezuiverd (Planet) waardoor de kosten voor een
traditioneel waterzuiveringssysteem worden uitgespaard (Profit).
Een voorbeeld van re-imagination in diensten is terug te vinden in het vele
prijzen winnende project Wallisblok in Rotterdam. Hierin werd een geheel
verpauperd woningblok gratis door de gemeente geschonken aan huidige en
toekomstige bewoners, onder de voorwaarde dat deze zelf zouden
investeren in hun woningen. Gezamenlijk transformeerden de bewoners,
onder leiding van architect Ineke Hulshof, het blok in een architectonisch
hoogstandje dat de hele wijk een kwaliteitsimpuls heeft gegeven en waarin
de bewoners tegen relatief lage kosten kunnen wonen. In alle woningen is
bovendien veel aandacht besteed aan milieuvriendelijkheid, wat blijkt uit de
toekenning van Groenfinanciering.

(…) Mijn leerstoel op Nyenrode heeft zich de specifieke
opgave gesteld de technische en procesmatige mogelijkheden van snel uit te
voeren verduurzaming van seriematig gebouwde naoorlogse woningbouw
nader te onderzoeken.
Een mooie illustratie van een dergelijke werkwijze vormt het concept dat
het Franse architectenbureau Lacaton & Vassal ontwikkelde voor de Parijse
corporatie OPAC de Paris. De architecten bedachten een zelfdragende
prefab-module, die als uitbreiding toegevoegd wordt aan de appartementen
van een typisch jaren-zestigcomplex en zo een wintertuin creëert. De oude
gevel wordt verwijderd en vervangen door een glazen schuifpui. De
bewoners hoeven hun appartement tijdens de werkzaamheden niet te
verlaten.

 

In Nederland vormt de rugzakbadkamer van Heijmans servicebouw een
inspirerend voorbeeld. Deze prefab-badkamer wordt via een gat in de gevel
de woning binnengeschoven, waardoor in zeer korte tijd een grote
kwaliteitsverbetering wordt gerealiseerd.

Circle of blame doorbreken...

(…) Ten slotte, zoals ik in het begin van deze intreerede al zei: deze tijd biedt
kansen, maar de winst van duurzaamheid verzilveren is niet eenvoudig. Het
vereist moed, doorzettingsvermogen en de kracht om met teleurstellingen
om te gaan. Dankzij de vele mensen die deze moed tonen en de
zogenaamde ‘circle of blame’ durven te doorbreken, wordt de weg
vrijgemaakt voor iedereen die op meer geleidelijke wijze de overstap wil
maken. Ik wil graag de gelegenheid aangrijpen om al deze mensen in het
zonnetje te zetten. Zij zetten de toon voor de toekomst. Een toekomst
waarin het goed gaat met zowel economie als ecologie. Een toekomst die
zich kenmerkt door ‘de fusie van belangen’.

Gepubliceerd met toestemming. De integrale tekst van de rede is te lezen op www.nyenrode.nl