Gezond blijven, dat vraagt tijd en aandacht. Maar daaraan lijken we in onze samenleving chronisch tekort te hebben. We zijn in de haast ook nog ons geduld verloren en kiezen het liefst voor instant gezondheid. Tegelijkertijd lijken we – met al onze welvaartsziekten - ongezonder dan ooit. Na Slow Food en Slow Sex is het langzaamaan tijd voor Slow Health.

De versnelling is overal. In de supermarkt, met zijn ontbijtdrankjes en kant-en-klaar maaltijden. Bij de huisarts, die eerder een pil of zalf voorschrijft dan dat hij informeert wat je zelf aan je klachten kunt doen. Ook bedrijven doen mee, want tijd is geld. Het gemiddelde verzuimbeleid is erop gericht de zieke medewerker zo snel mogelijk weer aan het werk te krijgen. Even goed uitzieken past daar niet meer bij. En laten we de ziekenhuizen niet vergeten. Die zijn trots dat hun patiënten door steeds betere medische technieken steeds eerder naar huis kunnen en spreken bij staar- en liesbreukoperaties zelfs van ‘productiestraten’. Het ziekenhuis als efficiënte gezondheidsfabriek.

Ook media en reclame wekken de indruk dat je in weinig tijd kunt genezen. Heb je last van maagzuur? Neem gauw een pil en het is zo weer over. Geen mens die zich afvraagt of dat zuur misschien iets te maken heeft met jachtig eten of stress. De supersnelle diëten – in zeven dagen drie kilo eraf – vliegen je om de oren. En de kilo’s vliegen er na afloop van het dieet net zo gemakkelijk weer aan. Wil je stoppen met roken? Met een kauwgommetje hier en een pleister daar is het zo gepiept, dus waar maak je je nog druk over?

Zo rennen we maar door, op de been gehouden door een al even gehaaste zorgverlener met zijn snelle remedies.

De strijd om de tijd begint – als het om gezondheid gaat – eigenlijk al voor de geboorte. Nam de moeder de tijd om ontspannen zwanger te zijn? Was de vader voldoende aanwezig om haar daarbij te steunen? Het geboortegewicht van een kind is lager als de moeder tot het laatste toe door heeft gewerkt. As het kind eenmaal geboren is, is het afhankelijk van de tijd die paps en mams willen besteden aan de verzorging en opvoeding. Langzame borstvoeding of een snelle fles? Rennen in het bos, of hangen voor de televisie? Een kind dat de tijd krijgt, in alle opzichten, gedijt beter dan het kind van gespannen en te druk bezette ouders.

Evenwicht

Wat is gezondheid eigenlijk? Hoe eensgezind we ook zijn over de waarde van een gezond leven, onze invulling daarvan kan nogal verschillen. Geen wonder, want er spelen niet alleen lichamelijke maar ook geestelijke en sociale factoren mee. Een eenzaam mens voelt zich wellicht al ziek bij een zwerende vinger, terwijl een gelukkig getrouwde rolstoeler zichzelf misschien kerngezond noemt. Gezondheid draait dus niet alleen om de afwezigheid van ziekte of handicap. Om het nog ingewikkelder te maken: een griep of een verstuikte enkel kun je ook beschouwen als een gezonde reactie van het lichaam. Het kan een dringend verzoek zijn om het wat kalmer aan te doen, om na een periode van roofbouw tijd te nemen voor het opbouwen van nieuwe krachten…

Je zou jezelf gezond kunnen noemen als je - ongetwijfeld met vallen en opstaan - hebt leren leven met de mogelijkheden en beperkingen van jouw lichaam en geest. Wanneer je uit balans raakt door innerlijke of uiterlijke gebeurtenissen, zoek je als een soort duikelaar iedere keer weer het evenwicht op. Het is juist daar, bij dat balanceren, dat vertraging ons goed kan doen. Om de juiste voorwaarden voor gezondheid te kunnen scheppen. Of om de juiste maatregelen te nemen bij mogelijke ziekte. Kortom: we koersen aan op Slow Health, langzame gezondheid.

Laten we beginnen met een eenvoudig hulpmiddeltje voor Slow Health, bedacht door de bekende psycholoog René Diekstra. Hij beschouwt het leven als een huis met vijf kamers. Net als in een echt huis kun je die kamers het beste allemaal gebruiken. Een kamer waar je nooit komt, verstoft en versloft. Je levenshuis blijft in evenwicht (=gezond) als je niet alleen de werkkamer, maar ook de relatiekamer, de gezondheidskamer, de vrijetijdskamer en de zingevingskamer regelmatig bezoekt. Al was het alleen maar om wat op te ruimen of een raam open te zetten om de boel te luchten. Je huis van kelder tot zolder bewonen vraagt tijd en aandacht, al breek je – als je slim bent of in erg drukke tijden – wellicht ook wat muren door. Je gaat elke week sporten met je beste vriendin, neemt het hele gezin mee naar het zwembad of kiest meditatie en yoga als vrijetijdsbesteding…

Voorkomen is beter

Alle vijf kamers regelmatig bezoeken is een vorm van preventie, zo blijkt uit de woorden van de Zwitserse socioloog Pierre Pradervand in zijn lezenswaardige Ankertje ‘Meer leven met minder’. Hij somt een lijst factoren op waarvan onze gezondheid afhankelijk is. Stuk voor stuk zijn ze onder te brengen in een van de vijf kamers: gezonde voeding, goed slapen, lichaamsbeweging, prettig werk, schoon drinkwater, lichamelijke hygiëne, harmonie in relaties… Maar, zo zegt Pradervand, geen enkele factor is afhankelijk van geneeskunde. ‘Geneeskunde is duur, gezondheid goedkoop,’ zo concludeert hij. Preventie is in zijn visie de enige rationele en intelligente benadering van gezondheid.

Gelukkig dringt het besef dat voorkomen beter is dan genezen steeds verder door in Nederland.

Sinds 2002 kennen we bijvoorbeeld BRAVO, een preventieprogramma dat door het ministerie van Volksgezondheid is geïntroduceerd en nu door grote bedrijven als Schiphol en Fortis wordt toegepast. BRAVO staat voor meer Bewegen, niet Roken, weinig of geen Alcohol, gezonde Voeding en voldoende Ontspanning. Dit programma voegt nieuwe Slow Health elementen toe. We moeten namelijk niet alleen dingen doen (bewegen, goed eten en ontspannen), maar ook dingen laten, namelijk roken en drinken. En hoe vreemd het misschien lijkt, ook dat vraagt om vertraging, om bezinning! Sigaretten en alcohol zorgen voor instant bevrediging, voor snelle ontspanning. Zonder die genotsmiddelen ben je – zeker in het begin – heel wat meer tijd kwijt om jezelf weer in het gewenste evenwicht te brengen na een enerverende dag… Er is een troost: de helderheid van een leven zonder verslaving levert wel een flinke tijdwinst op!

Geduld en kennis

Ziekte hoort bij het leven, ook al doe je nog zo je best om je gezond te gedragen. Beter worden  vraagt dan vooral geduld. De meeste ziekten gaan vanzelf weer over, zei mijn huisarts ooit. De Britse arts Vernon Coleman beweert zelfs dat bij negentig procent van alle ziekten professionele behandeling overbodig is, omdat het lichaam alles in zich heeft om zichzelf te genezen wanneer het daarvoor de tijd krijgt. Je kunt het vergelijken met de natuur: op een stuk grond dat braak ligt, groeien na verloop van tijd allerlei planten om de aarde weer te beschermen tegen zon en wind. Wie vertrouwen heeft in het zelfgenezend vermogen van het lichaam, durft wellicht weer wat meer patiënt te zijn in de ware zin van het woord.

Als dat vertrouwen ontbreekt, helpt het om je te verdiepen in jezelf. Hoe werkt je lijf, hoe zit jij als mens in elkaar? Wat zijn bronnen van gezondheid en welke zaken kun je beter mijden? De hoeveelheid beschikbare gezondheidsinformatie is tegenwoordig onuitputtelijk, maar het vraagt – alweer – tijd en aandacht om er in te duiken. Even snel internet raadplegen kan door de veelheid aan informatie verwarring zaaien en zet geen blijvende zoden aan de dijk. Bouw vertraging in en ga echt op zoek naar antwoorden, want kennis is nog altijd macht. Kennis over je eigen gezondheid maakt dat je jezelf kunt behandelen, en dat je het heft in eigen hand houdt – ook als je uiteindelijk toch bij huisarts of specialist moet aankloppen. Goed geïnformeerde patiënten blijken zich gezonder te voelen en sneller te genezen.

Luisteren

Wil je weten wat je nodig hebt om gezond te blijven, dan kun je beginnen met serieus te luisteren naar de signalen van je lichaam en geest: pijn, een hoestbui, of een nachtmerrie… Het zijn er vele, de hele dag en nacht door. Goed luisteren is minder gemakkelijk dan het lijkt. Wie intensief aan het werk is achter de computer, in de zorg of in de bouw, merkt in eerste instantie weinig van de schade die wordt aangericht door verkeerd zitten of tillen. Het gezonde protest van je lijf tegen sigarettenrook negeer je gedachteloos, omdat je zo gefixeerd bent op het genot van dat eerste trekje. En onrustige dromen? Die vergeten we meestal weer snel.

Maar het valt te leren, dat luisteren naar jezelf. Met aandachtstraining bijvoorbeeld. Psycholoog Ellen Langer (Universiteit Harvard) ziet in haar boek Mindfulness een duidelijke relatie tussen onze gezondheid en de snelheid waarmee we dingen doen. Haastig leven geeft volgens haar een groter risico op gezondheidsproblemen. Aandachtig leven is gezonder, onder meer omdat we meer beleven aan onze ervaringen. Langzaam levend zijn we alerter als zich een of ander lichamelijk of geestelijk ongemak aandient, zodat we adequaat kunnen reageren en ons evenwicht weer hervinden. Zorgverzekeraars, gezondheidscentra en ziekenhuizen bieden tegenwoordig diverse cursussen aan om het lichaamsbewustzijn van hun klanten te vergroten. Zo komen de voordelen van meditatie, lichaamswerk en andere vroeger alternatief genoemde – en langzame - methoden geleidelijk aan meer tot hun recht binnen de reguliere gezondheidszorg.  

Onthaasten in het huishouden

Het huishouden biedt een schat aan mogelijkheden om aan Slow Health te doen. Het vraagt wel enige moed om een paar van die superhandige apparaten de deur uit te doen of alvast minder te gebruiken. Maar toch: met minder techniek moet je meer bewegen wil je je huis enigszins op orde houden. Zonder droger doe je elke week zomaar de nodige buk- en rekoefeningen. Door ouderwets het stoffer en blik in te zetten in plaats van de kruimeldief, ga je dagelijks wel een keer flink door de knieën.

Screen je huis ook eens op de hoeveelheid elektromagnetische straling, veroorzaakt door levensversnellende spullen als de magnetron, de wekkerradio en de draadloze telefoon. Het snelle bellen, opwarmen en koken kost niet alleen geld, maar brengt ook gezondheidsrisico’s met zich mee.  

Mocht je bang zijn iets te missen, bedenk dan

langzamer leven = langer leven.

Een andere versie van dit artikel verscheen in Nr 73 van GENOEG. Zie www.genoeg.nl
Weblog van Marieke van Nimwegen: www.gezondgenoeg.nl