We horen er beurtelings geruststellende en alarmerende berichten over. Nogal verwarrend. En dus dook ir. Janneke Tops in de materie en schreef er onderstaand artikel over.

Gentech

Bij genetische manipulatie wordt in een laboratorium een stukje DNA van de ene soort, bv een bacterie, ingebracht in het DNA van een ander organisme, bv een plant, om gewenste eigenschappen aan het ontvangende organisme toe te voegen. In de natuur zou deze kruising zeer zelden of nooit kunnen optreden, en je kunt gentech dan ook onnatuurlijk noemen. Natuurlijke grenzen tussen soorten worden zo in het laboratorium namelijk doorkruist. Wat voor effect heeft voedsel dat door deze techniek tot stand is gekomen op de gezondheid van mens en dier?

In de discussie over de gevolgen of de gevaren van ggo’s (= genetisch gemanipuleerde organismen, eufemistisch ook wel ‘genetisch gemodificeerd’ genoemd) lopen de meningen sterk uiteen.
In dit artikel wordt op een rijtje gezet hoe de huidige stand van zaken met betrekking tot gentechproductie en gentechproducten is. Onderaan staat een aantal links naar websites genoemd waar meer informatie hierover te vinden is.

Gentech in de winkel...

In de Nederlandse winkels zijn op dit moment 19 voedingsproducten te vinden die gentech-ingrediënten bevatten. Sinds 2004 moet op het etiket aangegeven staan of er ggo’s in het product verwerkt zijn, als er meer dan 0,9% gentech ingrediënten in zitten, dus theoretisch gezien heeft de consument nog de keus om al dan niet gentech-vrij te eten. Die etiketteringsplicht geldt echter niet voor dierlijke producten zoals melk, eieren en vlees. Dit terwijl de dieren in Nederland volop gentechvoer eten. Ruim 90% van ons veevoer is op dit moment gemaakt van genetisch gemanipuleerde soja en maïs (1).

Uit een periodiek onderzoek van de Europese Commissie, blijkt dat de meerderheid van de Europeanen tegen gentech is...

Hoe goed is de Nederlandse en Europese consument eigenlijk geïnformeerd over de mogelijke gevolgen van de consumptie van gentechvoedsel? Uit de Eurobarometer 2008, een periodiek onderzoek van de Europese Commissie, blijkt dat de meerderheid van de Europeanen tegen gentech is, én dat consumenten afwijzender tegenover gentech staan naarmate zij er meer vanaf weten (1).

... en op het land

Sinds er in 1996 voor het eerst commerciële gentechgewassen werden verbouwd, is deze manier van plantenteelt gestaag gegroeid. Op dit moment zijn ze voornamelijk te vinden in 5 Noord- en Zuid-Amerikaanse landen. Hier wordt 90% van de totale mondiale hoeveelheid gg-teelten verbouwd, waarbij de USA aan kop staan met ruim 50 miljoen hectare (cijfers uit 2006), gevolgd door Argentinië, Brazilië, Canada en Paraguay. Van alle commercieel verbouwde ggo’s wereldwijd, bestaat 95% uit slechts 3 gewassen, te weten maïs, soja en katoen. De overige 5% komt bijna helemaal voor rekening van koolzaad (5). Van de gg-teelten is 80% genetisch veranderd om besproeiïng met onkruidgif te kunnen overleven. Het grootste deel van de overige 20% maakt in iedere cel Bt-gif tegen (plaag)insecten aan.

Ook al is in de mondiale productie van soja en maïs het aandeel gentechteelten groot (in Argentinië is 99,5% van de sojaproductie van gentechherkomst(2)), het is goed om te weten dat het mondiale teeltoppervlakte waar géén gentech wordt verbouwd, nog altijd groter is dan 90%. En 176 landen van de 192 verbouwen geen enkel gentechgewas (3).

In Europa is men al die tijd relatief terughoudend geweest met het toestaan van gentechteelten en -producten. In 2008 is er officieel geen commercieel gentechgewas geteeld in Nederland, maar in de jaren ervoor is gentech maïs verbouwd voor onderzoek naar kruisbestuiving (4a). In 2008 hebben er op diverse locaties in Nederland veldproeven gestaan met gewassen die nog in ontwikkeling zijn (4b).

De beoordeling van gentechvoedsel en gentechteelten en de gevolgen ervan

In de discussie over de mogelijke meerwaarde of nadelen van gentech lopen de meningen sterk uiteen. Om enigszins helder zicht te krijgen op de waarde en waarheden van de diverse standpunten, is het van belang om deze materie breed te bestuderen en een aantal aspecten voor ogen te houden.

1. Geen hogere opbrengsten en geen geringer pesticidengebruik in gentechteelt

Uit onafhankelijk onderzoek van ‘Friends of the Earth’ (5) blijkt dat de huidige gg-teelten niet hun belofte waarmaken om het wereldvoedselvraagstuk op te lossen. De opbrengsten zijn niet hoger dan bij natuurlijke rassen, en het gebruik van chemische middelen in gentechteelten is niet gedaald. Zelfs vertegenwoordigers van grote multinationals geven dit toe, al in 2000:

"If anyone tells you that GM is going to feed the world, tell them that it is not. To feed the world takes political and financial will"

(Steve Smith, SCIMAC and Novartis (now SYNGENTA (6)).

Ook in het rapport ‘Seeds of Doubt’ (7) van de Britse organisatie ‘The Soil Association’ komen de onderzoekers tot dezelfde conclusies. De IAAST (International Assessment of Agricultural Science and Technology for development), een groep van 400 wetenschappers, NGO’s, VN-vertegenwoordigers, regeringen, industrie en boerenorganisaties, concludeert in 2008 eveneens dat gentech teelten niet de oplossing zijn voor armoede, honger of klimaatveranderingen (3b).

2. Ecotechnologie heeft een groter potentieel dan gentech

In een recent artikel in het gezaghebbende tijdschrift Nature wordt beschreven dat ecotechnologie, het verbeteren van de interactie tussen landbouw en natuur, een groter potentieel heeft voor de voedselvoorziening in de wereld dan gentech (8).

3. Financiële belangen van gentechproducenten

De bedrijven die ggo’s produceren en verkopen, hebben een groot belang bij positieve berichtgeving en besluitvorming met betrekking tot gentech. Ze blijken zoveel invloed te hebben dat ze zelfs de carrière van wetenschappers die gentech bestuderen enorm kunnen beïnvloeden. Wereldwijd bekend voorbeeld hiervan is Arpad Pusztai, de proteïnewetenschapper die in 1998 met de resultaten van zijn onderzoek naar buiten kwam en meldde dat gentech aardappelen schadelijk bleken te zijn voor de gezondheid van proefdieren. Belanghebbenden hebben alles gedaan om zijn reputatie te ruïneren, en hij verloor zijn baan èn zijn carrière (9). De in maart 2008 verschenen documentaire ‘The World according to Monsanto’ geeft deze en andere door de multinational Monsanto toegepaste methoden haarscherp weer. De gerenommeerde Franse journaliste Marie Monique Robin heeft na 3 jaar uitgebreid onderzoek de schokkende feiten over deze ggo-producent-nummer-1 op een rijtje gezet in deze magistrale documentaire (10). Overigens is deze reportage in Frankrijk een doorslaand succes: 35.000 exemplaren van de dvd zijn er reeds verkocht. De Nederlandse vertaling van het gelijknamige boek komt in augustus 2009 op de Nederlandse markt.

4. Zeggenschap over voedselkwaliteit: wie bepaalt wat er gezaaid en dus latere gegeten wordt? Een kennismaking met ‘bio-piraten’.

De afgelopen decennia heeft zich - parallel aan en verweven met de ontwikkeling van gg-gewassen - het verschijnsel ‘patenteren van zaden en andere natuurlijke stoffen’ voorgedaan. Met name de grote bedrijven, die het namelijk betalen kunnen, leggen rechten vast op genen en andere natuurlijke stoffen. Anderen die deze zaden of stoffen moedwillig of ongewild gebruiken of op hun land krijgen, moeten ‘royalties’ betalen. Vertegenwoordigers van de grote bedrijven presteren het zelfs om ongevraagd boerenzaad van akkers te nemen, te stelen dus, om dat vervolgens te patenteren. Dit zijn de zogenaamde ‘bio-piraten’. Onder anderen de Indiase wetenschapster Vandana Shiva (16) is al decennialang bezig om dit onderwerp onder de aandacht van een groter publiek te brengen, en dat is ook dringend nodig. Als deze ontwikkeling van patentering van zaadgoed, te beschouwen als ‘wereld cultuur erfgoed’, namelijk niet gestopt wordt, hebben we straks als boeren, moestuinders en consumenten geen vrije toegang meer tot zaadgoed. In combinatie met de schrikbarende achteruitgang van de biodiversiteit, is dit een zorgwekkende ontwikkeling.

5. De wetenschappelijke basis voor gentechproducten is al lang achterhaald

Er is een grote onvoorspelbare factor in het spel

Genetische manipulatie gaat uit van opvattingen omtrent de functie van het DNA in het organisme die simplistisch en volstrekt achterhaald zijn. De ontwikkelingen in de genetica en de moleculaire biologie van de laatste veertig jaar leveren daarvoor een verpletterende hoeveelheid bewijs. De gevolgen van een ingreep in het DNA onttrekken zich aan lineaire voorspelbaarheid (11) (12). Anders gezegd: er is een grote onvoorspelbare factor in het spel bij de gevolgen van gentech op alle gebieden. Deze gevolgen zijn dus niet zo voorspelbaar en controleerbaar als de gentechverkopers ons willen doen geloven.

6. En onze gezondheid?

Het is dus van het grootste belang om informatie van gentech op onze gezondheid méér onder de aandacht van consumenten én beleidsmakers te brengen. Veel onderzoeken met voorbeelden en conclusies m.b.t. de negatieve gevolgen van gentech-consumptie zijn al jarenlang bekend. Ook recentelijk zijn er nog onderzoeken verschenen die op z’n minst de wenkbrauwen zullen doen fronsen. In november 2008 kwam de universiteit van Wenen met onderzoeksgegevens waaruit blijkt dat een bepaalde soort gentechmaïs, die op dit moment overigens is toegestaan als voedselgewas op de Europese markt, een negatieve invloed heeft op vruchtbaarheid van muizen (13). In Italië vonden onderzoekers dat bij muizen die gevoerd waren met de Monsanto maïssoort MON810, veranderingen in het immuunsysteem optreden, gerelateerd aan allergieën en ontstekingsreacties (14). In het recentelijk verschenen boek ‘Genetic Roulette’ (15), van de Amerikaanse schrijver Jeffrey Smith, worden 65 gezondheidsrisico’s opgesomd van het consumeren van gentechvoedsel. In samenwerking met een team van internationale wetenschappers heeft hij dit bepaald niet vrolijk makend overzicht opgesteld.

7. Herbicidegebruik in gentechgewassen

Niet alleen het genetisch gemanipuleerde gewas op zich veroorzaakt gezondheidsproblemen. Van herbiciden die op het gentech gewas worden gespoten, is bekend dat ze giftige eigenschappen hebben. Herbiciden bestaan uit een werkzame stof - zoals bv glyfosaat - en uit fabrieksgeheime stoffen. Samen vormen ze de formulering. De fabrieksgeheime stoffen zijn vaak schadelijker dan de werkzame stof zelf. Zoals bijvoorbeeld blijkt uit het zojuist uitgebrachte onderzoek naar de formulering 'Roundup':

Formulering zorgt voor celdood en dood van levende cellen of weefsels in menselijke cellen van de navelstreng, -cellen van de embryo en -cellen van de moederkoek.

Door Nora Benachour, Gilles-Eric Séralini.
Lees hier het persbericht.

Conclusie

Alle positieve berichten in de Nederlandse pers over mogelijke voordelen ten spijt, is er toch alle aanleiding om zeer terughoudend te zijn m.b.t. gentechproducten. Er komt steeds meer informatie beschikbaar die aangeeft dat er wel degelijk negatieve gevolgen op de gezondheid te verwachten zijn van - directe of indirecte - GGO-consumptie. En de claim dat ggo’s bijdragen aan duurzame oplossingen voor het wereldvoedselvraagstuk, blijkt niet hard te maken. De vraag is welk voordeel dan nog de risico’s rechtvaardigt m.b.t. gezondheid, biodiversiteit en het beheersen van onze voedselvoorziening door een kleine groep multinationals.
Voorlopig lijkt nog steeds het beste advies om het voorzorgbeginsel van toepassing te verklaren: als niet overtuigend aangetoond is dat er geen schade ontstaat, dan niet doen.

De macht van de consument in deze is beslist niet te onderschatten

Wat kun je zelf doen?

Voor de consument die gentechvrij wil consumeren en op deze manier ook een verklaard gentechvrije sector wil ondersteunen, zijn er inmiddels op vele plekken biologische producten te koop. De biologische sector heeft zich altijd uitgesproken tégen gentechvoedsel, en de sector wordt er systematisch op gecontroleerd. De macht van de consument in deze is beslist niet te onderschatten. Verder is het zoals hierboven al genoemd, van het grootste belang dat deze informatie doordringt bij een grotere groep consumenten, boeren én beleidsmakers. Dus zegt het voort!

Verder kunnen consumenten zich aansluiten bij De Gentechvrije Burgers, een Europees Consumentenplatform, dat opkomt voor de belangen van de Europese consument. Zie www.gentechvrij.nl. Op deze website is sinds 1996 uitgebreid nieuws en informatie over gentech aanwezig.

Ir. Janneke Tops
Ecolonie Frankrijk
www.ecolonie.eu

Vragen? janneke@ecolonie.eu

Links en bronnen waarnaar in de tekst wordt verwezen:

1. Van Bekkem, Herman (Greenpeace Nederland), 2008. Consument weet niets van genvoeding. Artikel in de Trouw (eind okt 2008)
2. Fefac, EU Policy on Low-level presence of GM in Agricultural Commodities: Issues and Scenarios for European Farm Operators, Feed and Food companies and Consumers, (07) PR4, februari 2007.
3. Greenpeace briefings:
   1. Briefing september 2008: GM crops: too many risks to ignore.
   2. Briefing april 2008: Facts and figures about genetically modified organisms.
4. VROM
   1. Website onder het kopje ‘Register GGO-teelt’
   2. Website onder het kopje ‘Locaties veldproeven’
5. Foei.org
6. Platform Gentechnologie: Steve Smith, SCIMAC and Novartis (now SYNGENTA). Tittleshall Village Hall public meeting on proposed local GM farm scale trial, 29th March 2000.
7. Zie Seeds of Doubt
8. Artikel uit ‘Nature’: Ecotechnologie heeft groter potentiëel dan genetische manipulatie
9. Arpad Pusztai
10. Video "The World according to Monsanto"
11. Stichting Ekopark, 2008. Plantenveredeling in het belang van de gemeenschap. Witbrief opgesteld door Storms(ico).
12. Van Santen, Hester. Veelzijdige boodschapper. Eén gen, één eiwit? Dat klopt niet meer. Artikel uit de NRC.
13. Engelstalig rapport
14. "Intestinal and Peripheral Immune Response to MON810 Maize.."
15. Seeds of Deception
16. Vandana Shiva video's

Links naar informatie over GGO’s

• Greenpeace Nederland
• Gentechvrij.nl (Gentechvrije Burgers)
• Gentech.nl
• ASEED Nederland en ASEED Nederland (2)
• Biologica (Platform biologische landbouw en voeding)
• Ggo-vrij Europa
• Ggo-vrije zones