Vroeger was er maar één ware religie: de eigen religie. Dat is achterhaald. Het idee dat er verschillende ware wegen zijn, is inmiddels niet nieuw meer. Maar waarin stemmen de grote religies nu precies overeen? Reinout Koperdraat gaat in op de universele werkelijkheid achter de wereldreligies.

Geloven. Iedereen gelooft wel ergens in. Zonder geloof kun je niet leven. Je gelooft minstens in jezelf. Dat inspireert.
Zoiets bedoelden de vijf grote wereldgodsdiensten ook… ooit. Achter alle verschillen in vorm en kleur, achter alle goden, godinnen en erediensten, zelfs achter versteende religieuze machtsconcentraties zit een diep besef verscholen: de weg naar huis is mogelijk en begaanbaar, voor iedereen. Religies organiseren mensen om hun thuisreis te begeleiden. Ze bieden methoden, zoals mediteren en bidden. Zolang ‘reli’s’ niet vastlopen in eigen ego, eerzucht of machtshonger is er niks mis met een traditioneel geloof.

Verschillen

De oorspronkelijke zuiverheid waarmee de wegbereiders van de grote godsdiensten de mensen van hun tijd een begaanbare ‘weg terug naar huis’ voorhielden, ging altijd verloren zodra de inspiratie omgezet werd in geloofswetten, voorschriften en verboden. Dat was waarschijnlijk niet wat de heilige geschriften zelf bedoelden, maar hun betekenis wordt vaak uitgelegd zoals in de eigen kraam te pas komt. Uit heilige boeken kun je immers van alles halen. Voordat je het weet, zit je in het eigen gelijk gevangen. Zo gaan wegen uiteen.

                                                                                                     Krishna

De verschillen tussen de wereldreligies lijken groot. Maar nadere beschouwing laat een heel ander beeld zien. Dat nader beschouwen gebeurt de laatste tijd regelmatig. De IKON en de Wereldomroep brachten vorig jaar een website en boek uit waarin de bijbel en de koran nauwgezet naast elkaar worden gelegd. Eerder al werden veel overeenkomsten tussen Jezus en Boeddha aangetoond. Docent wereldreligies en boeddhisme René van Dijck zocht systematisch naar overeenkomsten in het toegankelijke boek ‘Wereldreligies, eenheid in diversiteit’. De tijd is hier nu meer dan meer dan rijp voor. Met het blootleggen en erkennen van religieuze en levensbeschouwelijke overeenkomsten komen we verder.

Parallellen

De vijf grote wereldgodsdiensten kwamen voort uit twee bronnen: India en Abraham. Het boeddhisme (Boeddha leefde rond 600 v.Chr.) ontsproot uit het veel oudere hindoeïsme. De islam kwam voort uit de stam van Abraham en Ismaël (zoon van Hagar en Abraham), die in Mekka de ka’ba-kubus bouwden, die later een heilige moslim-locatie werd. Mohammed zou als profeet en stichter afstammen van Ismaël. Uit de stam van Abraham en Isaak (zoon van Abraham en Sara) ontwikkelden zich het joden- en christendom.
Terwijl in de media vooral de verschillen tussen de joods-christelijke en islamitische cultuur worden uitgemolken - confrontatie is immers ‘nieuws’ – zijn de overeenkomsten verrassend sterk. Bijbel en koran lijken op elkaar, ook in hun kern. Veel bijbelse figuren acteren in beide boeken. Ook in de koran bouwde Noach een ark. En zet de koran aan tot geweld? ‘Stenigen’ komt uit de bijbel, niet uit de koran. Het woord ‘slaan’ staat negenenzestig keer in de bijbel, maar slechts negen keer in de koran. Het Oude Testament (joods) is gewelddadig van aard, zoals ook de koran gewelddadig uitgelegd kan worden.

Mohammed (in tent)

Jezus

Hoewel Jezus zelf niet expliciet brak met zijn eigen joodse traditie, onderscheidde het christendom zich later van het jodendom. Jezus sprak immers op geheel andere, vredelievender toon dan het Oude Testament, waarin overal straf en verdoemenis dreigde. Hij corrigeerde rigoureus een aantal zaken in de toen dominante joodse geloofscultuur. Vergeving, genade en onschuld gaven zijn publieke optredens een liefdevolle en rechtvaardige lading. Jezus omringde zich vooral met eenvoudige mensen - vissers, handwerkers, bedelaars, zieken, kreupelen. De machthebbers - farizeeërs, tollenaars, Romeinse bezetters – vreesden en verguisden hem, met uiteindelijk zijn kruisiging als staatsgevaarlijke “Koning der Joden” als gevolg.
Tot vandaag erkent het jodendom Jezus niet als een ‘messias’. Maar zijn verrijzenis (Pasen) en hemelvaart als terugkeer naar ‘het huis van de Vader’ zijn ook in andere religies bekende thema’s. En in zijn levenswandel demonstreerde Jezus hetzelfde soort mededogen als we herkennen in het boeddhisme en in een aantal Oosterse (religieuze) leiders.

Communiceren met God

Mozes

Of God (Brahman) nu gezien wordt als los van deze wereld of als ‘iets’ dat aanwezig is in alles en iedereen: in alle religies wordt gebeden en gemediteerd, als manieren om contact met het goddelijke te maken. Alle religies zeggen dat je God niet concreet kunt invullen, laat staan beïnvloeden. Je kunt slechts zo goed mogelijk leven naar de ‘goddelijke wil’. Hieruit kwamen vele lichtende voorbeelden voort. Maar ook het soort karikaturale perversies die het onvermijdelijke gevolg zijn van blinde volgzaamheid.
Alle religies zien God (Brahman) als eeuwige oerbron van kracht, wijsheid en liefde. Dit veroorzaakte nog nooit oorlog of onderdrukking. Wel nederigheid, overgave en vrijgevigheid. Regelmatig contact met de oerbron via meditatie en gebed biedt alleen maar vrede en harmonie, ofwel: eenheid. Met de ‘straffende’ God loopt het echter altijd een keer mis: religieuze en politieke machthebbers scheiden het ‘ware’ en ‘onware’ naar eigen goeddunken. Moord en doodslag zijn in de hele wereldgeschiedenis het bloedige gevolg.

Juist omdat God als entiteit niet invulbaar is, vinden joden, moslims, protestanten en zen-boeddhisten dat je God of Boeddha dus niet moet afbeelden. Contact met God vereist concentratie. Beelden en plaatjes leiden hiervan teveel af. Katholieken en hindoes daarentegen vinden dat afbeeldingen van God en van heiligen de gelovige mens juist kunnen stimuleren zich ergens op te richten. Offers en aanbidding worden tastbaar. Maria, Franciscus en Krishna etc. in de kunst bieden herkenning met jezelf. De verhalen worden begrijpelijker, zeker voor analfabeten. Ook hier dus: de wegen verschillen, maar het verlangen naar contact is universeel.
Ook de atheïsten, agnosten en humanisten herkennen altijd wel iets van de universele werkelijkheid – via natuurbeleving. De traditionele socialisten en communisten gaven voor de oorlog hun eenheid en interne verbondenheid opvallend vorm in de massale ‘rode’ jeugdbewegingen. Op de Paasheuvel in Vierhouten (waar nu jaarlijks het Eigentijds Festival wordt gehouden) werden kamperende, socialistische jongeren deugdzaamheid, solidariteit, liefde voor de natuur en een gezonde levensstijl bijgebracht – precies zoals ook gebeurde in de toenmalige ‘blauwe’ jeugdbewegingen bij de katholieken, protestanten en gereformeerden.

Wie goed doet…

                                                                                                      Boedha

Alle grote godsdiensten prediken naastenliefde en het belang van goede handelingen. Traditionele christenen noemen mensen “zondig”, boeddhisten niet. Maar beiden zien tolerantie, respect en liefde als goede eigenschappen, die je kunt onderhouden en ontwikkelen. Talloze leiders in de wereldgeschiedenis toonden en tonen ons wat solidariteit, dienstbaarheid, vrijgevigheid, vergeving en loyaliteit praktisch inhouden. Alle grote godsdiensten zien deugden als een manier om als mens dichter bij God te komen of, nog religieuzer uitgedrukt: Gods plan te realiseren. Om de universele eenheid van vóór de ‘zondeval’ weer te herstellen.
Leven in vrede met God impliceert leven in vrede met onszelf en met de anderen. Gebed en meditatie zijn de basismethodes die ons hierbij kunnen helpen. Zo maakt de ‘thuisreis’ een ieder tot een beter mens doordat onze intuïtie, medeleven en gevoeligheid worden verfijnd. Dat vertelden alle wegbereiders van onze grote godsdiensten – elk in hun eigen woorden.

Heel

Alle grote religies zien de schepping van God of de manifestatie van kosmisch bewustzijn als heilig - waarmee alle leven heilig (heel) is. Dat betekent: respect en liefde voor de natuur. Zonder toe-eigening, want alle schepselen behoren toe aan God. Zijn schepping vormt een eenheid (vandaar de Indiase ‘advaita’ (non-duale) leer).
De drie abrahamitische religies spreken over de ‘zondeval’. De mensen werden uit het paradijs verjaagd, het einde van alle harmonie en het begin van alle ellende. Historische drama’s volgden elkaar op. Onze eigen westerse beschaving, met het christendom als heersende religie, werd gebouwd op de “Verlichting” en de verovering van de wereld. Massamoord op natuurvolkeren en wijze vrouwen (heksenverbrandingen), op moslims (Kruistochten) en joden (holocaust). God was intussen ook filosofisch ‘dood’ verklaard (Nietzsche e.a.). In het kader van economische groei worden oerwouden gekapt en zeeën vervuild. De materie wordt gesplitst tot aan het atoom (de Bom). Het door christenen beleden ‘rentmeesterschap over de aarde’ staat ver af van de historische werkelijkheid. Het roomse Vaticaan ondersteunde altijd de westerse machthebbers en rechtvaardigde de praktijk van imperialisme, onderdrukking en uitbuiting van andere culturen (‘heidenen’). Pas de laatste tijd wordt stelling genomen tegen economische en ecologische barbarij.
Maar in de kern benadrukken alle wereldreligies het belang van herstel van de eenheid tussen mens en schepping. En dus ook van respect voor de natuur: christenen via hun idee van rentmeesterschap en met Franciscus van Assisi als mystieke dierenvriend; joden via de spijswetten; moslims via de koran; hindoes en boeddhisten via yoga en meditatie als instrumenten om liefde tussen alle wezens te bevorderen.
Inzicht in de afhankelijkheid van de mens van alle andere levende wezens op onze aarde, kan de oorspronkelijke liefde opnieuw opwekken – als inspiratie voor een nieuw, werkelijk gepraktiseerd rentmeesterschap.

Er is leven na de dood

Er is leven na de dood. Dat zingt Freek de Jonge. Inderdaad is er een hiernamaals, stellen joden, christenen en moslims. De hindoes en boeddhisten zien ons aardse leven als één van vele incarnaties, tot aan de eindbestemming, de ‘Verlichting’, waarin men een zuivere, goddelijke staat bereikt. De weg hierheen is voor alle religies afhankelijk van de manier waarop je op de aarde leeft. Alle godsdiensten zien een Oordeel rond de daden en intenties van elk mens. De vaak strenge toon hiervan werd er meestal later in gebracht – door anderen, die altijd zo graag in naam van hun eigen God preken.
Laten we vooral vóór het aanbreken van zo’n “Laatste Oordeel” ons pad op weg naar huis plaveien met veel plezier en inspiratie. Krishna, Boeddha, Mohammed, Mozes en Jezus zullen dat zeker herkennen!

                                  (Foto van tent: Rickshaw Tents and Events)